Trong các cuộc kháng chiến, vùng rừng Bù Gia Mập nằm ở vị trí đặc biệt: sát biên giới Campuchia, nối vùng cao nguyên phía bắc với miền Đông Nam Bộ, rừng rậm và thưa dân. Đó là điều kiện để vùng đất trở thành nơi trú quân, kho tàng và hành lang vận chuyển của lực lượng kháng chiến, đồng thời là nơi đối phương lập đồn trại để kiểm soát.
Mốc nổi bật nhất là đầu năm 1975, khi chiến dịch Đường 14 – Phước Long kết thúc ngày 6/1/1975 với việc giải phóng hoàn toàn tỉnh Phước Long, tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng trọn vẹn trước mùa xuân đại thắng. Bài này kể lại bức tranh chung về vai trò của vùng Bù Gia Mập, những gì được ghi chép chắc chắn, và nơi người quan tâm có thể tìm hiểu sâu hơn.
Vì sao vùng rừng biên giới này quan trọng
Nhìn từ địa hình, vùng Bù Gia Mập là phần chuyển tiếp giữa cao nguyên phía bắc và vùng đồi thấp miền Đông. Rừng già phủ kín các dải đồi, suối chảy quanh năm, dân cư thưa. Phía bắc là đường biên giới dài với Campuchia, nơi địa hình rừng liền rừng. Với một lực lượng cần di chuyển kín đáo, cần nơi đặt kho và nơi tập kết, một vùng như thế có giá trị lớn.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, các tuyến vận chuyển từ miền Bắc vào Nam đi qua Tây Nguyên rồi tỏa xuống miền Đông Nam Bộ. Vùng rừng phía bắc Phước Long, trong đó có Bù Gia Mập, nằm trên các hành lang ấy. Người, vũ khí, lương thực theo những con đường mòn xuyên rừng xuống các căn cứ ở miền Đông, xa hơn là vùng ven Sài Gòn. Các tài liệu lịch sử quân sự gọi chung đây là các hành lang chiến lược nối Tây Nguyên với miền Đông.
Phía đối phương cũng hiểu giá trị của vùng đất. Trong những năm 1960, các đồn, trại quân sự được lập ở vùng biên và dọc các trục đường để kiểm soát hành lang, theo dõi sự di chuyển qua biên giới. Vì thế vùng rừng Bù Gia Mập vừa là nơi trú ẩn, vừa là nơi giao tranh, nhiều thời điểm rất ác liệt.
Đồng bào bản địa trong những năm chiến tranh
Người S'tiêng, M'nông sống ở vùng này từ lâu đời, thông thuộc từng con suối, từng lối mòn. Trong chiến tranh, nhiều buôn sóc tham gia nuôi giấu cán bộ, dẫn đường, vận chuyển hàng, trồng lúa rẫy, sắn bắp tiếp tế cho lực lượng kháng chiến. Cũng có những buôn sóc bị dồn vào các khu tập trung, phải rời bỏ rẫy cũ, chịu cảnh mất mát và ly tán. Chiến tranh để lại những vết hằn sâu trong đời sống và ký ức của đồng bào.
Những câu chuyện của các già làng về thời kỳ này là nguồn tư liệu quý. Nhiều câu chuyện chưa được ghi chép đầy đủ, chỉ còn trong trí nhớ của thế hệ đã ngoài bảy, tám mươi tuổi. Các chương trình sưu tầm lịch sử địa phương, các nhà nghiên cứu và chính quyền xã có thể góp phần ghi lại trước khi quá muộn.
Khi kể về vai trò của đồng bào, cần tránh lối kể đơn giản hoá thành người hy sinh vô danh hay nhân vật phụ. Họ là chủ nhân vùng đất, tham gia kháng chiến với hiểu biết và lựa chọn của mình, và cũng là những người chịu nhiều tổn thất nhất khi chiến tranh đi qua rẫy, qua sóc.
Phước Long trước chiến tranh chống Mỹ: đồn điền và nhà ngục Bà Rá
Lùi lại xa hơn, thời Pháp thuộc, vùng Phước Long được biết đến với các đồn điền cao su và với nhà ngục Bà Rá ở chân núi Bà Rá, nơi thực dân Pháp giam giữ những người tù chính trị trong những năm 1940. Núi Bà Rá và nhà ngục nay thuộc vùng Phước Long, không thuộc bốn xã Bù Gia Mập, nhưng là một phần của bối cảnh lịch sử chung mà người Bù Gia Mập vẫn kể khi nói về quê mình.
Gần hơn về phía nam, đồn điền cao su Phú Riềng là nơi diễn ra cuộc đấu tranh của công nhân năm 1930, đi vào lịch sử với tên Phú Riềng Đỏ. Phú Riềng từng thuộc huyện Bù Gia Mập trong giai đoạn 2009–2015 trước khi tách thành huyện riêng.
Các sự kiện này cho thấy vùng đất phía bắc miền Đông không phải là vùng "ngoài lề" của lịch sử như cảm nhận khi nhìn bản đồ. Từ đồn điền, nhà ngục đến các hành lang trong chiến tranh chống Mỹ, vùng đất có một mạch lịch sử đấu tranh liên tục mà Bù Gia Mập là một phần.
Chiến dịch Đường 14 – Phước Long: diễn biến chính
Chiến dịch diễn ra từ giữa tháng 12/1974 đến ngày 6/1/1975. Các mốc dưới đây ghi theo những gì được thống nhất trong các tài liệu lịch sử phổ biến:
- Giữa tháng 12/1974: chiến dịch mở màn, các lực lượng tiến công đánh vào các cứ điểm, chi khu dọc đường 14 và quanh tỉnh Phước Long.
- Cuối tháng 12/1974: các cứ điểm vòng ngoài lần lượt bị tiêu diệt hoặc bức rút, vòng vây quanh thị xã Phước Long khép dần.
- Đầu tháng 1/1975: tiến công vào thị xã Phước Long, đánh chiếm núi Bà Rá, điểm cao khống chế khu vực.
- Ngày 6/1/1975: thị xã Phước Long được giải phóng, toàn bộ tỉnh Phước Long thuộc quyền kiểm soát của lực lượng cách mạng.
Ý nghĩa của chiến dịch thường được nhấn mạnh ở chỗ: đây là phép thử về phản ứng của Mỹ và quân đội Sài Gòn. Khi Phước Long mất mà phía Mỹ không can thiệp trở lại, phía cách mạng có thêm cơ sở để quyết định kế hoạch giải phóng miền Nam trong năm 1975. Vùng Bù Gia Mập, nằm ở phía bắc tỉnh Phước Long, là một phần của vùng đất được giải phóng sớm ấy.
Chi tiết về lực lượng tham chiến, số đồn bốt, thương vong của từng bên được ghi khác nhau tuỳ tài liệu, nên trang này không nêu con số. Người muốn đi sâu nên đọc các cuốn lịch sử quân sự chính thức về chiến dịch, đối chiếu với hồi ký của những người trực tiếp tham gia, và để ý rằng mỗi nguồn nhìn từ một vị trí khác nhau trên chiến trường.
Tìm hiểu lịch sử chiến tranh ở Bù Gia Mập: những điều nên biết
Phân biệt tư liệu chắc và lời kể. Các mốc lớn như ngày giải phóng Phước Long được ghi trong nhiều tài liệu chính thống. Còn chi tiết về từng trận đánh nhỏ, từng đồn trại ở vùng biên thì cần đối chiếu nhiều nguồn, vì lời kể có thể khác nhau về ngày, về con số.
Các nhà bia, đài tưởng niệm là điểm bắt đầu tốt. Ở các xã thường có đài tưởng niệm, nghĩa trang liệt sĩ, nơi ghi danh những người đã hy sinh. Đó là nơi để tìm hiểu, tưởng nhớ và cũng là đầu mối để hỏi thêm những người lớn tuổi trong vùng.
Tôn trọng ký ức của mọi người. Chiến tranh để lại những mất mát ở nhiều phía. Khi trò chuyện với người lớn tuổi, nhất là đồng bào bản địa, nên lắng nghe, không ép kể, không đặt câu hỏi gợi lại nỗi đau một cách hời hợt. Nếu muốn ghi âm, ghi hình, hãy xin phép trước và cho người kể biết tư liệu sẽ được dùng vào việc gì.
Vùng biên có quy định riêng. Một số khu vực rừng và vùng biên có thể còn vật liệu nổ sót lại từ chiến tranh hoặc nằm trong khu vực quản lý biên giới. Không tự ý vào rừng sâu tìm dấu tích; nếu thấy vật lạ nghi là bom mìn, không đụng vào và báo cho chính quyền xã hoặc đồn biên phòng.
Ghi nhớ lịch sử ở bốn xã hôm nay
Ở các xã vùng Bù Gia Mập, lịch sử kháng chiến được ghi nhớ qua những hình thức gần gũi: nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm ở trung tâm xã, các buổi gặp mặt cựu chiến binh vào những ngày kỷ niệm, các buổi sinh hoạt ngoại khoá của học sinh. Ngày 6/1 hằng năm, ngày giải phóng Phước Long, thường được các địa phương trong vùng nhắc tới với các hoạt động kỷ niệm, đặc biệt vào các năm chẵn.
Với người mới đến sống hoặc làm việc ở đây, tìm hiểu lịch sử địa phương là cách nhanh nhất để hiểu người dân. Nhiều gia đình có người thân từng tham gia kháng chiến hoặc từng hy sinh; nhiều người lớn tuổi là cựu chiến binh quay lại định cư. Một câu hỏi thăm chân thành về quá khứ, đúng lúc, đúng cách, thường mở ra những câu chuyện mà không sách nào ghi.
Các trường học trên địa bàn cũng là nơi giữ lịch sử: những buổi kể chuyện truyền thống, những bài tìm hiểu về địa phương. Với các nhà nghiên cứu và người viết, đây là nguồn bổ sung cho các cuốn lịch sử chính thức, nhất là những chi tiết đời thường về cuộc sống trong vùng căn cứ, cách người dân trồng lúa rẫy giữa rừng, cách các buôn sóc che giấu và tiếp tế.
Từ chiến trường đến vùng đất hoà bình
Sau năm 1975, vùng rừng từng là chiến trường dần trở thành vùng sản xuất. Những con đường mòn kháng chiến được mở rộng thành đường đất, rồi đường nhựa. Một phần rừng được giữ lại, sau này thành khu bảo tồn rồi Vườn quốc gia Bù Gia Mập; một phần bị khai phá làm nông trường, lâm trường, vườn điều, vườn cao su.
Người lính xuất ngũ, người đi kinh tế mới, đồng bào trở về rẫy cũ cùng nhau lập nên các thôn, các xã mới. Nhiều người lính từng đi qua vùng rừng này trong chiến tranh đã quay lại định cư, coi đây là quê hương thứ hai. Tên một số ấp, một số con đường mang dấu ấn của thời kỳ đó. Các đội sản xuất, nông trường của bộ đội làm kinh tế cũng góp phần mở đất, xây những ngôi trường, trạm xá đầu tiên ở các điểm dân cư mới, đặt nền móng cho các xã sau này.
Ngày nay, người trẻ ở Bù Gia Mập lớn lên trong vùng đất hoà bình, với những vườn điều, rừng xanh và đường biên giới yên ổn. Lịch sử kháng chiến còn lại trong các di tích, đài tưởng niệm, trong sách giáo khoa địa phương và trong ký ức các gia đình. Biết lịch sử ấy giúp hiểu vì sao vùng đất này có những đặc điểm hôm nay: dân cư từ nhiều nơi về, rừng được bảo vệ nghiêm ngặt, vùng biên có quy định riêng.
Câu hỏi thường gặp
Phước Long được giải phóng ngày nào?
Thị xã Phước Long và toàn tỉnh Phước Long được giải phóng ngày 6/1/1975, kết thúc chiến dịch Đường 14 – Phước Long bắt đầu từ giữa tháng 12/1974. Đây là tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn trước mùa xuân năm 1975.
Vùng Bù Gia Mập có liên quan gì tới chiến dịch Phước Long?
Vùng Bù Gia Mập ngày nay nằm ở phía bắc tỉnh Phước Long thời đó, trên các hành lang nối Tây Nguyên với miền Đông. Vì vậy vùng đất là một phần của địa bàn tỉnh được giải phóng trong chiến dịch và là hậu phương, hành lang của lực lượng kháng chiến trước đó.
Nhà ngục Bà Rá có thuộc Bù Gia Mập không?
Không. Nhà ngục Bà Rá ở chân núi Bà Rá, thuộc vùng Phước Long ở phía nam. Đây là di tích gắn với thời Pháp thuộc, nằm trong bối cảnh lịch sử chung của vùng Phước Long cũ mà Bù Gia Mập từng là một phần.
Ở Bù Gia Mập có còn bom mìn sót lại không?
Như nhiều vùng từng là chiến trường, không loại trừ khả năng còn vật liệu nổ sót lại ở rừng sâu và vùng biên. Khi phát hiện vật lạ nghi là bom mìn, tuyệt đối không đụng vào, đánh dấu vị trí và báo ngay cho chính quyền xã hoặc đồn biên phòng gần nhất.
Muốn tìm hiểu sâu lịch sử chiến tranh vùng này thì đọc gì?
Có thể tìm các cuốn lịch sử đấu tranh cách mạng của tỉnh Bình Phước, của huyện Phước Long và các huyện cũ do địa phương biên soạn, cùng các công trình lịch sử quân sự về chiến dịch Phước Long. Thư viện tỉnh và các bảo tàng địa phương là nơi nên bắt đầu.
Có nên tự đi tìm dấu tích chiến tranh trong rừng không?
Không nên. Rừng Bù Gia Mập phần lớn thuộc vườn quốc gia và rừng phòng hộ, vào phải xin phép, có người hướng dẫn. Vùng biên giới có quy định riêng. Tốt nhất là tìm hiểu qua di tích công khai, đài tưởng niệm và trò chuyện với người địa phương.