Vùng đất Bù Gia Mập đã đổi tỉnh ba lần trong khoảng bảy mươi năm. Trước 1975, nó thuộc tỉnh Phước Long; từ sau 1975 thuộc tỉnh Sông Bé; từ năm 1997, khi Sông Bé được chia lại, thuộc tỉnh Bình Phước; và từ ngày 1/7/2025 thuộc tỉnh Đồng Nai mới. Người cao tuổi ở đây có thể đã sống qua cả bốn cái tên mà chưa từng chuyển nhà.
Mỗi cái tên tỉnh kể một chuyện: Phước Long là tên mượn từ thời chúa Nguyễn, Sông Bé là tên con sông chảy qua vùng đất, Bình Phước là ghép từ Bình Long và Phước Long, còn Đồng Nai là tên của dòng sông lớn và của vùng đất phía nam. Bài này đi qua từng chặng, giải thích vì sao tỉnh được lập, được chia và được nhập, và vùng Bù Gia Mập nằm ở đâu trong mỗi bức tranh.
Tên Phước Long: một cái tên đi ngược lên vùng cao
Tên Phước Long có lịch sử dài hơn nhiều so với tỉnh Phước Long. Cuối thế kỷ 17, khi chúa Nguyễn lập phủ Gia Định ở vùng đất phương Nam, huyện Phước Long được đặt ở khu vực Biên Hoà ngày nay. Cái tên mang ý chúc tốt lành theo kiểu đặt tên Hán Việt thời ấy, với chữ "Phước" là phúc và "Long" là thịnh vượng. Trải qua các triều đại, tên này lúc là huyện, lúc là phủ, gắn với vùng đất thấp quanh sông Đồng Nai.
Đến giữa thế kỷ 20, chính quyền Sài Gòn lập một tỉnh mới ở vùng đồi núi phía bắc miền Đông, và tên Phước Long được dùng lại cho tỉnh này. Đó là lý do một cái tên vốn gắn với vùng Biên Hoà lại đi lên tận vùng rừng giáp biên giới. Sự trùng hợp này thú vị khi nhìn từ năm 2025: vùng đất từng mang tên Phước Long ở vùng cao nay lại về chung một tỉnh với vùng Biên Hoà, nơi cái tên Phước Long ra đời.
Tỉnh Phước Long thời đó rộng, thưa dân, có các đồn điền cao su, rừng già và các buôn sóc của người S'tiêng, M'nông. Vùng Bù Gia Mập ngày nay nằm ở phần phía bắc của tỉnh, giáp biên giới. Trong chiến tranh, cả hai phía đều tổ chức vùng đất này theo đơn vị riêng của mình, có thời kỳ phía cách mạng ghép Phước Long với vùng lân cận; các chi tiết đó được giới nghiên cứu lịch sử quân sự ghi chép kỹ hơn.
Dòng thời gian các lần đổi tỉnh
Các mốc dưới đây ghi những thay đổi cấp tỉnh ảnh hưởng tới vùng Bù Gia Mập. Mốc nào chỉ chắc về năm thì không ghi ngày:
- Cuối thế kỷ 17: tên Phước Long xuất hiện, gắn với một huyện ở vùng Biên Hoà dưới thời chúa Nguyễn.
- Giữa những năm 1950: chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Phước Long ở vùng cao phía bắc miền Đông; vùng Bù Gia Mập thuộc tỉnh này.
- Tháng 1/1975: Phước Long được giải phóng hoàn toàn sau chiến dịch Đường 14 – Phước Long, trước các chiến dịch lớn của mùa xuân năm ấy.
- Năm 1976: lập tỉnh Sông Bé gồm vùng Thủ Dầu Một, Bình Long và Phước Long; Phước Long trở thành một huyện của Sông Bé.
- Ngày 1/1/1997: tỉnh Sông Bé chia lại thành tỉnh Bình Dương và tỉnh Bình Phước; huyện Phước Long thuộc Bình Phước.
- Năm 2009: chia huyện Phước Long, lập huyện Bù Gia Mập.
- Ngày 1/7/2025: Bình Phước nhập vào Đồng Nai, bỏ cấp huyện; vùng Bù Gia Mập thành bốn xã của tỉnh Đồng Nai.
Đặt các mốc cạnh nhau thấy một điều: cấp tỉnh thay đổi chậm hơn cấp huyện. Ba cái tên tỉnh kéo dài lần lượt khoảng hai mươi năm, hai mươi năm và gần ba mươi năm, trong khi huyện Bù Gia Mập chỉ sống mười sáu năm.
Tỉnh Sông Bé: hai mươi năm chung nhà với Bình Dương
Sau năm 1975, cả nước gộp nhiều tỉnh nhỏ thành tỉnh lớn để dễ quản lý trong hoàn cảnh mới. Ở miền Đông Nam Bộ, ba vùng Thủ Dầu Một, Bình Long và Phước Long được gộp thành tỉnh Sông Bé, lấy tên con sông Bé chảy từ vùng cao phía bắc xuống, qua đất Phước Long, Bình Long rồi đổ về sông Đồng Nai. Cái tên con sông được chọn vì nó nối liền cả ba vùng.
Trong hai mươi năm thuộc Sông Bé, vùng Phước Long là phần xa xôi nhất của tỉnh, cách tỉnh lỵ Thủ Dầu Một một chặng dài. Đây cũng là thời kỳ các làn sóng kinh tế mới đưa người từ miền Bắc, miền Trung và từ các đô thị phía nam lên khai hoang. Nhiều nông trường cao su, lâm trường được lập; rừng bị thu hẹp nhanh để nhường chỗ cho cây công nghiệp.
Đến giữa những năm 1990, khoảng cách phát triển giữa phần phía nam đang công nghiệp hoá nhanh và phần phía bắc thuần nông, rừng núi đã quá lớn. Việc chia lại tỉnh trở thành tất yếu. Phần phía nam cần một bộ máy chuyên lo khu công nghiệp, đô thị hoá; phần phía bắc cần bộ máy chuyên lo nông nghiệp, rừng, biên giới và đồng bào dân tộc. Hai nhu cầu ấy khó cùng nằm trong một chính quyền tỉnh mà không bên nào bị thiệt.
Tên Bình Phước: ghép hai tỉnh cũ làm một
Khi Sông Bé được chia lại từ ngày 1/1/1997, phần phía nam lấy lại tên Bình Dương, phần phía bắc mang tên mới là Bình Phước. Tên Bình Phước được ghép từ chữ đầu của Bình Long và chữ đầu của Phước Long, hai tỉnh cũ trước 1975 hợp thành phần đất này. Cách đặt tên ghép như thế khá phổ biến, giúp người dân hai vùng đều thấy mình có mặt trong tên tỉnh mới.
Tỉnh lỵ của Bình Phước đặt ở Đồng Xoài, một thị trấn nằm ở vị trí trung tâm, trên quốc lộ 14 và gần đường xuống Bình Dương, TP Hồ Chí Minh. Huyện Phước Long, rồi sau này huyện Bù Gia Mập, nằm ở phía đông bắc của tỉnh, giáp Campuchia và giáp tỉnh Đắk Nông.
Gần ba mươi năm mang tên Bình Phước là thời kỳ vùng Bù Gia Mập thay đổi nhanh nhất: điện về các thôn, đường nhựa lên vùng biên, trường học mọc ở các xã, cây điều trở thành cây chủ lực và Bình Phước được biết đến như một trong những vùng điều lớn nhất cả nước. Phần lớn những người trưởng thành đang sống ở Bù Gia Mập hôm nay lớn lên với cái tên Bình Phước.
Cũng trong giai đoạn này, cách gọi "người Bình Phước" dần thành một bản sắc riêng, với hạt điều làm biểu tượng. Khi tỉnh nhập vào Đồng Nai, nhiều người địa phương bày tỏ lưu luyến với cái tên ấy, điều dễ hiểu với một tên gọi gắn với cả một thế hệ. Tên Bình Phước vẫn được dùng rộng rãi trong cách nói về vùng đất, về đặc sản và về quê quán, dù không còn trên giấy tờ hành chính mới.
Từ 2025: vì sao một vùng rừng biên giới lại thuộc tỉnh Đồng Nai
Sắp xếp theo vùng lớn. Đợt sắp xếp năm 2025 giảm số tỉnh xuống còn ba mươi tư, ghép các tỉnh liền kề để có quy mô lớn hơn. Bình Phước và Đồng Nai liền kề nhau và được ghép thành một, giữ tên Đồng Nai.
Bổ trợ cho nhau. Đồng Nai cũ mạnh về công nghiệp, cảng, sân bay Long Thành đang xây; Bình Phước cũ mạnh về đất đai, nông sản, rừng và có đường biên giới. Ghép lại, tỉnh mới có cả vùng nguyên liệu lẫn vùng chế biến, xuất khẩu.
Đồng Nai có thêm đường biên giới. Trước 2025, Đồng Nai không giáp nước ngoài. Nhờ phần đất Bình Phước cũ, trong đó có vùng Bù Gia Mập, tỉnh Đồng Nai mới có đường biên giới với Campuchia, kéo theo các nhiệm vụ về biên phòng, cửa khẩu, kinh tế biên giới.
Tên gọi theo dòng sông. Tên Đồng Nai vừa là tên tỉnh cũ, vừa là tên dòng sông lớn mà sông Bé là một nhánh. Về mặt địa lý, nước từ vùng cao Bù Gia Mập theo các suối đổ về hệ thống sông Bé rồi về sông Đồng Nai, nên cái tên mới không xa lạ như thoạt nghe.
Sông Bé: con sông đặt tên cho một tỉnh
Trong bốn cái tên tỉnh, Sông Bé là cái tên duy nhất lấy từ thiên nhiên chứ không từ chữ Hán Việt mang ý cầu chúc. Sông Bé bắt nguồn từ vùng cao nguyên phía bắc, chảy qua vùng Phước Long, Bình Long cũ rồi xuôi xuống hợp lưu với sông Đồng Nai. Trên dòng sông có hồ thủy điện Thác Mơ ở vùng Phước Long và các công trình thủy điện, thủy lợi khác, cung cấp điện và nước tưới cho cả vùng.
Với vùng Bù Gia Mập, sông Bé và các suối nhánh là nguồn nước đầu nguồn. Rừng của vườn quốc gia giữ nước cho các con suối, các con suối đổ về hệ thống sông Bé. Vì thế bảo vệ rừng Bù Gia Mập không chỉ là chuyện đa dạng sinh học mà còn là chuyện nguồn nước của cả vùng hạ lưu, kể cả các nhà máy và đô thị phía nam.
Cái tên Sông Bé không còn là tên tỉnh từ năm 1997, nhưng vẫn sống trong nhiều tên gọi: tên dòng sông, tên các công trình, tên một số doanh nghiệp, trường học thành lập trong thời kỳ đó. Người lớn tuổi ở Bù Gia Mập đôi khi vẫn buột miệng nói "trên Sông Bé" khi kể chuyện ngày trẻ, một dấu vết ngôn ngữ của hai mươi năm chung tỉnh với Bình Dương.
Bốn cái tên tỉnh trong giấy tờ của một gia đình
Ở Bù Gia Mập, không hiếm gia đình có giấy tờ mang đủ các tên tỉnh: giấy khai sinh của ông bà có thể ghi tỉnh cũ trước 1975, giấy tờ của cha mẹ ghi Sông Bé, của con cái ghi Bình Phước, còn giấy tờ làm từ giữa năm 2025 trở đi ghi Đồng Nai. Đó là chuyện bình thường của một vùng đất nhiều lần đổi tên, và các cơ quan làm thủ tục đều hiểu điều này.
Khi cần chứng minh nơi sinh, quê quán, hay đối chiếu hồ sơ đất đai lâu năm, việc đọc đúng tên tỉnh theo thời điểm là chìa khoá. "Sinh tại Phước Long, Sông Bé" và "sinh tại Phước Long, Bình Phước" có thể cùng chỉ một nơi, chỉ khác năm. Người làm hồ sơ không cần sửa giấy tờ cũ cho khớp tên mới; việc ghi theo tên tại thời điểm cấp là đúng.
Với các thế hệ sau, những lần đổi tên này là một phần lịch sử gia đình. Ghi lại cho con cháu biết ông bà từng ở tỉnh nào, huyện nào, xã nào theo từng giai đoạn là một cách giữ ký ức về vùng đất, nhất là khi các tên huyện, tên xã cũ ngày càng ít xuất hiện trên giấy tờ mới.
Câu hỏi thường gặp
Tên tỉnh Bình Phước được ghép từ đâu?
Tên Bình Phước ghép từ Bình Long và Phước Long, hai tỉnh cũ trước năm 1975 hợp thành phần đất phía bắc của tỉnh Sông Bé. Khi Sông Bé được chia lại từ ngày 1/1/1997, phần phía bắc mang tên Bình Phước, phần phía nam là Bình Dương.
Tỉnh Sông Bé gồm những vùng nào?
Tỉnh Sông Bé được lập sau năm 1975, gồm vùng Thủ Dầu Một, Bình Long và Phước Long. Tên tỉnh lấy theo con sông Bé chảy qua cả ba vùng. Năm 1997, tỉnh được chia thành Bình Dương và Bình Phước.
Tên Phước Long có từ khi nào?
Tên Phước Long xuất hiện từ cuối thế kỷ 17, gắn với một huyện ở vùng Biên Hoà thời chúa Nguyễn. Giữa thế kỷ 20, tên này được dùng lại cho một tỉnh ở vùng cao phía bắc miền Đông, nơi có vùng Bù Gia Mập ngày nay.
Vì sao Bình Phước sáp nhập vào Đồng Nai mà không vào tỉnh khác?
Bình Phước và Đồng Nai liền kề nhau, bổ trợ về kinh tế: một bên mạnh nông nghiệp, rừng và đất đai, một bên mạnh công nghiệp, cảng, sân bay. Phương án ghép hai tỉnh, giữ tên Đồng Nai, được Quốc hội thông qua trong đợt sắp xếp năm 2025.
Giấy khai sinh ghi tỉnh Sông Bé có phải làm lại không?
Không cần. Giấy tờ ghi theo tên đơn vị hành chính tại thời điểm cấp vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên hiện hành, còn giấy tờ cũ được hiểu theo tên tại thời điểm cấp.