Năm 2015, huyện Bù Gia Mập được chia đôi lần nữa: mười xã ở phía nam, quanh vùng đồn điền cao su Phú Riềng nổi tiếng từ thời Pháp, được tách ra lập huyện Phú Riềng. Phần còn lại của Bù Gia Mập gồm tám xã ở phía bắc: Bù Gia Mập, Đắk Ơ, Đa Kia, Phước Minh, Bình Thắng, Phú Nghĩa, Đức Hạnh và Phú Văn.
Như vậy chỉ sáu năm sau khi ra đời, huyện Bù Gia Mập đã mất gần một nửa số xã và phần lớn dân số. Lần tách này vẽ lại bản đồ vùng phía bắc Bình Phước theo đúng hình dạng mà đến năm 2025 mới bị xoá: Bù Gia Mập là vùng rừng và biên giới, Phú Riềng là vùng cao su và dân cư đông đúc. Bài này giải thích lý do, ranh giới, và những gì lần tách ấy để lại cho tám xã ở lại.
Huyện Bù Gia Mập năm 2009: quá rộng ngay từ đầu
Khi được lập năm 2009, huyện Bù Gia Mập gồm mười tám xã, trải từ vùng đồn điền Phú Riềng ở phía nam lên tận biên giới Campuchia ở phía bắc. Đó là một huyện lớn cả về diện tích lẫn dân số, với hai vùng khác nhau rõ rệt. Phía nam đông dân, nhiều nông trường cao su quốc doanh, đường sá tương đối tốt, gần Đồng Xoài. Phía bắc thưa dân, rừng nhiều, có vườn quốc gia và đường biên giới, đường đi lại vất vả hơn hẳn.
Trung tâm huyện đặt ở Phú Nghĩa, khá xa với các xã phía nam như Phú Riềng, Long Hà, Bù Nho. Người dân ở đó muốn lên huyện phải đi ngược lên phía bắc, trong khi thói quen làm ăn của họ lại hướng về Đồng Xoài và Phước Long. Bộ máy huyện cũng phải chia sức giữa hai vùng có nhu cầu rất khác nhau: một bên là quản lý nông trường, khu dân cư đông, một bên là bảo vệ rừng, biên giới, chăm lo các buôn sóc ở xa.
Ngay từ khi chia huyện Phước Long năm 2009, việc tiếp tục tách phần phía nam đã được bàn đến. Chỉ sau vài năm, đề án lập huyện Phú Riềng được trình lên và được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua năm 2015.
Quy trình tách huyện ở Việt Nam thường kéo dài: lập đề án, lấy ý kiến cử tri ở các xã liên quan, hội đồng nhân dân các cấp biểu quyết, bộ ngành thẩm định rồi mới trình lên cấp có thẩm quyền. Người dân các xã phía nam năm ấy được hỏi ý kiến về việc thuộc huyện mới, và tỷ lệ đồng thuận cao là một trong những điều kiện để đề án được thông qua.
Mười tám xã chia làm hai: ai đi, ai ở
Bảng dưới ghi mười tám xã của huyện Bù Gia Mập trước năm 2015 và nơi mỗi xã thuộc về sau lần tách. Danh sách xã đi theo Phú Riềng ghi theo tên thường gặp trong các văn bản giai đoạn đó.
| Nhóm | Các xã | Thuộc về sau 2015 |
|---|---|---|
| Phía bắc, vùng rừng và biên giới | Bù Gia Mập, Đắk Ơ | Huyện Bù Gia Mập |
| Phía tây nam | Đa Kia, Phước Minh, Bình Thắng | Huyện Bù Gia Mập |
| Quanh trung tâm huyện | Phú Nghĩa, Đức Hạnh, Phú Văn | Huyện Bù Gia Mập |
| Vùng cao su phía nam | Phú Riềng, Bù Nho, Long Hà, Long Tân, Long Bình, Long Hưng, Bình Tân, Bình Sơn, Phú Trung, Phước Tân | Huyện Phú Riềng |
Tám xã ở lại đều nằm ở nửa phía bắc. Điều này làm cho huyện Bù Gia Mập sau 2015 thuần nhất hơn: toàn bộ là vùng nông nghiệp, rừng và biên giới, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao hơn, và trung tâm Phú Nghĩa trở thành điểm giữa thực sự của huyện thay vì nằm lệch về một phía.
Vì sao vùng phía nam mang tên Phú Riềng
Phú Riềng là một trong những cái tên nặng ký nhất của lịch sử miền Đông Nam Bộ. Thời Pháp, đồn điền cao su Phú Riềng là nơi hàng nghìn công nhân, phần lớn được mộ từ miền Bắc và miền Trung vào, làm việc trong điều kiện khắc nghiệt. Năm 1930, công nhân ở đây tổ chức cuộc đấu tranh lớn đòi quyền lợi, đi vào lịch sử với tên gọi phong trào "Phú Riềng Đỏ". Sau năm 1975, các đồn điền cũ trở thành nông trường, công ty cao su quốc doanh, và vùng đất tiếp tục gắn với cây cao su.
Với bề dày ấy, đặt tên huyện mới là Phú Riềng là điều tự nhiên. Nó cũng giúp tách bạch hai bản sắc: Bù Gia Mập gắn với rừng và người bản địa, Phú Riềng gắn với cao su và lịch sử công nhân. Hai cái tên trước đó cùng nằm trong một huyện; từ 2015, mỗi tên có một đơn vị riêng.
Lịch sử chi tiết của vùng Phú Riềng là chuyện của chính vùng đất ấy, được trang về Phú Riềng kể kỹ. Ở đây chỉ cần nhớ: trước 2015, người Bù Gia Mập và người Phú Riềng là người cùng huyện, cùng lên Phú Nghĩa làm giấy tờ, và nhiều gia đình có họ hàng, đất vườn ở cả hai bên ranh mới.
Tám xã ở lại được gì, mất gì
Được một trung tâm nằm giữa. Sau khi tách, Phú Nghĩa nằm gần giữa tám xã. Khoảng cách từ các xã vùng biên và từ Đa Kia, Bình Thắng tới trung tâm huyện trở nên cân đối hơn, việc đi lại làm thủ tục đỡ vất vả.
Được sự tập trung vào việc của vùng rừng và biên giới. Một huyện nhỏ hơn, thuần nông và vùng biên, có thể dồn nguồn lực vào đường giao thông vùng sâu, trường lớp cho con em đồng bào, quản lý bảo vệ rừng và phối hợp với lực lượng biên phòng.
Mất phần đông dân và nguồn thu lớn. Vùng Phú Riềng có nhiều công ty cao su, dân cư đông, hoạt động thương mại sôi động hơn. Mất vùng này, Bù Gia Mập trở thành huyện có quy mô kinh tế và dân số nhỏ hơn, phụ thuộc nhiều hơn vào hỗ trợ từ tỉnh.
Giữ lại những gì làm nên tên gọi. Vườn quốc gia, xã Bù Gia Mập, các buôn sóc người S'tiêng, M'nông và dải biên giới đều thuộc phần ở lại. Nói cách khác, huyện mất phần đông dân nhưng giữ lại phần làm nên bản sắc riêng.
Ranh giới Bù Gia Mập – Phú Riềng trên thực địa
Trên thực địa, ranh giới giữa hai huyện chạy qua vùng đồi trồng cao su, điều, tiêu, không có sông hay núi lớn làm mốc rõ ràng. Nhiều đoạn ranh chỉ là một con đường lô cao su, một con suối nhỏ hay một hàng cọc mốc giữa hai vườn cây. Người dân hai bên vẫn qua lại hằng ngày để đi làm vườn, đi chợ, đưa con đi học, và với họ ranh giới hành chính ít khi là chuyện đáng bận tâm.
Chỗ ranh giới gây chuyện là giấy tờ đất đai. Một số hộ có đất vườn nằm vắt qua ranh, hoặc có nhà ở bên này mà vườn ở bên kia. Khi huyện tách, hồ sơ đất phải chuyển về đúng cơ quan quản lý mới, và có những trường hợp mất nhiều thời gian để đối chiếu. Kinh nghiệm này lặp lại ở quy mô nhỏ hơn khi sắp xếp xã năm 2025.
Đến nay, khi cấp huyện đã bỏ, ranh giới Bù Gia Mập – Phú Riềng trở thành ranh giới giữa các xã mới: phía Bù Gia Mập là xã Phú Nghĩa, Đa Kia; phía Phú Riềng là các xã mới của vùng ấy. Ranh giới vẫn ở chỗ cũ, chỉ có tên các bên đổi đi. Người mua bán đất vườn ở dải giáp ranh nên kiểm kỹ thửa đất thuộc xã nào trên giấy tờ mới nhất trước khi đặt cọc.
Hai huyện cùng tên Bù Gia Mập? Cách đọc tài liệu giai đoạn 2009–2015
Vì huyện Bù Gia Mập trước và sau năm 2015 có phạm vi khác nhau, các con số và mô tả trong tài liệu cần được đọc theo đúng thời điểm. Một báo cáo năm 2012 nói "huyện Bù Gia Mập có mười tám xã, dân số khoảng…" là đang nói về huyện cũ gồm cả vùng Phú Riềng. Một báo cáo năm 2018 nói về tám xã. Lấy số liệu của hai thời điểm đặt cạnh nhau mà không chú ý điều này sẽ ra những kết luận sai, kiểu "dân số giảm mạnh" trong khi thực chất là ranh giới thay đổi.
Tương tự với các danh hiệu, công trình, thành tích. Một trường học, một công ty, một di tích được ghi "thuộc huyện Bù Gia Mập" trong văn bản trước 2015 có thể nay nằm trên đất Phú Riềng. Với người viết lịch sử địa phương, người làm hồ sơ đất đai, hay người tra cứu doanh nghiệp, cách an toàn là luôn kiểm tên xã chứ không chỉ dựa vào tên huyện.
Danh bạ doanh nghiệp của trang này lọc theo tám xã cũ và bốn xã mới, không lấy các xã đã về Phú Riềng, chính vì lý do đó. Doanh nghiệp đăng ký ở Long Hà, Phú Riềng, Bù Nho trước 2015 có thể ghi địa chỉ "huyện Bù Gia Mập" nhưng thực chất thuộc vùng Phú Riềng.
Từ tám xã xuống bốn xã: lần thu gọn thứ hai sau mười năm
Mười năm sau lần tách Phú Riềng, tám xã của Bù Gia Mập lại trải qua một lần thu gọn nữa, lần này không phải bằng cách tách mà bằng cách gộp. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ và tám xã được sắp thành bốn: Bù Gia Mập và Đăk Ơ giữ nguyên, Đa Kia nhận thêm Phước Minh và Bình Thắng, Phú Nghĩa nhận thêm Đức Hạnh và Phú Văn. Nếu tính từ năm 2009, vùng đất từng có mười tám xã trong một huyện nay chỉ còn bốn xã thuộc vùng Bù Gia Mập và vài xã mới thuộc vùng Phú Riềng, tất cả trực thuộc tỉnh.
Hai lần thay đổi đi theo hai triết lý khác nhau. Năm 2015, lời giải là chia nhỏ để chính quyền gần dân hơn và mỗi vùng có bộ máy hợp với đặc thù của mình. Năm 2025, lời giải là bỏ một tầng trung gian, gộp xã cho đủ quy mô, đồng thời đẩy nhiều việc về cấp xã và đưa thủ tục lên môi trường trực tuyến. Một người đã sống ở Phú Văn từ năm 2009 đến nay đã đi qua ba địa chỉ: xã Phú Văn của huyện Bù Gia Mập rộng, xã Phú Văn của huyện Bù Gia Mập tám xã, rồi xã Phú Nghĩa của tỉnh Đồng Nai.
Điều không đổi qua cả hai lần là ranh giới giữa vùng Bù Gia Mập và vùng Phú Riềng: đường ranh vẽ năm 2015 vẫn là ranh giới giữa các xã mới năm 2025. Lần tách năm 2015 vì vậy đã định hình lâu dài cho vùng đất mà trang này viết về.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Riềng được tách khỏi Bù Gia Mập năm nào?
Năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua nghị quyết điều chỉnh địa giới huyện Bù Gia Mập để thành lập huyện Phú Riềng. Mười xã phía nam đi theo huyện mới, tám xã phía bắc ở lại với Bù Gia Mập.
Sau năm 2015, huyện Bù Gia Mập gồm những xã nào?
Tám xã: Bù Gia Mập, Đắk Ơ, Đa Kia, Phước Minh, Bình Thắng, Phú Nghĩa, Đức Hạnh và Phú Văn. Huyện không có thị trấn, trung tâm hành chính đặt ở xã Phú Nghĩa cho đến khi bỏ cấp huyện năm 2025.
Vì sao huyện mới lấy tên Phú Riềng mà không lấy tên khác?
Phú Riềng là tên đồn điền cao su lớn từ thời Pháp, gắn với phong trào đấu tranh của công nhân năm 1930 được biết đến với tên Phú Riềng Đỏ. Cái tên có bề dày lịch sử và đại diện đúng cho vùng cao su phía nam của huyện cũ.
Số liệu dân số Bù Gia Mập trước và sau 2015 có so sánh trực tiếp được không?
Không nên so trực tiếp. Trước 2015 huyện gồm mười tám xã, sau 2015 chỉ còn tám xã. Muốn so sánh xu hướng phải cộng hoặc tách số liệu theo từng xã để cùng một phạm vi địa lý.
Doanh nghiệp ghi địa chỉ huyện Bù Gia Mập trước 2015 có chắc ở vùng bốn xã hiện nay không?
Không chắc. Nếu địa chỉ ghi xã Phú Riềng, Long Hà, Bù Nho hay các xã phía nam khác thì doanh nghiệp đó thuộc vùng Phú Riềng. Cần xem tên xã trong địa chỉ để xác định đúng địa bàn.
Bù Gia Mập và Phú Riềng hiện nay còn liên quan gì về hành chính không?
Về hành chính, cả hai đã không còn là huyện từ ngày 1/7/2025, các xã mới của hai vùng đều trực thuộc tỉnh Đồng Nai. Hai vùng là láng giềng, chung nhiều tuyến đường, chung vùng nguyên liệu cao su, điều và có quan hệ họ hàng, làm ăn gắn bó.