Đại lý mủ cao su ở Bù Gia Mập mua mủ của các hộ tiểu điền mỗi ngày hoặc vài ngày một lần, trả tiền theo khối lượng quy ra cao su khô, rồi bán lại cho nhà máy sơ chế. Cả cuộc mua bán xoay quanh một con số: hàm lượng cao su khô trong mủ, người trong nghề gọi tắt là "độ". Đo độ đúng và minh bạch là điều kiện sống còn của đại lý.
Vùng Bù Gia Mập có nhiều vườn cao su của hộ gia đình xen với vườn điều, bên cạnh diện tích của các công ty cao su lớn trong vùng Bình Phước cũ. Bài viết cho người định mở điểm thu mua mủ, và cho nhà vườn muốn hiểu đại lý tính tiền thế nào. Kỹ thuật cạo mủ, chăm vườn nằm ở mục nông nghiệp của trang.
Cao su tiểu điền và công ty cao su ở vùng Bù Gia Mập
Cao su ở vùng Bình Phước cũ có hai khối khá tách biệt. Khối thứ nhất là các công ty cao su lớn, có nông trường, đội cạo, nhà máy sơ chế riêng; mủ của họ đi thẳng vào nhà máy của công ty, không qua đại lý. Khối thứ hai là cao su tiểu điền của hộ gia đình, vài sào tới vài héc ta, tự cạo hoặc thuê người cạo. Đại lý mủ sống bằng khối thứ hai.
Ở Bù Gia Mập, vườn tiểu điền thường nằm xen giữa vườn điều, có hộ trồng cả hai để chia rủi ro. Nhiều hộ không tự cạo mà khoán cho thợ cạo, chia phần mủ hoặc trả công theo ngày. Kiểu khoán này ảnh hưởng tới cách bán: người thợ cạo có khi trực tiếp mang mủ ra đại lý, chủ vườn nhận tiền sau. Đại lý cần ghi rõ phiếu thuộc vườn nào, ai nhận tiền, tránh nhầm lẫn giữa chủ vườn và người khoán.
Cũng có hộ đồng bào S'tiêng, M'nông được nhận đất trồng cao su qua các chương trình hỗ trợ trước đây, hoặc tự trồng. Với những hộ chưa quen tính độ, đại lý càng cần giải thích rõ, cho xem quy trình đo, để mối quan hệ được lâu dài và tránh tiếng ép giá.
Các loại mủ đại lý thường mua
Mỗi loại mủ có cách thu, cách bảo quản và cách tính tiền khác nhau. Đại lý cần biết rõ để không mua nhầm giá.
| Loại mủ | Hình thành thế nào | Cách tính tiền thường gặp |
|---|---|---|
| Mủ nước (latex) | Mủ trắng chảy vào chén sau khi cạo, thu trong ngày | Cân khối lượng mủ, nhân với độ đo được, quy ra ký cao su khô |
| Mủ đông chén, mủ đông tự nhiên | Mủ tự đông trong chén khi không thu kịp hoặc để đông có chủ ý | Ước độ theo kinh nghiệm hoặc cắt mẫu sấy; giá thấp hơn mủ nước |
| Mủ dây, mủ tạp | Mủ khô bám trên đường cạo, mủ rơi, lẫn vỏ cây | Mua theo ký tươi với giá thấp, chất lượng không đều |
| Mủ tờ | Mủ nước được hộ tự đánh đông, cán thành tờ, phơi | Mua theo ký tờ khô; ít gặp hơn trước |
Ở vùng tiểu điền, mủ nước và mủ đông chiếm phần lớn. Nhiều hộ chọn để mủ đông để không phải thu mỗi ngày, đổi lại chịu giá thấp hơn. Đại lý nên hỏi rõ nhà vườn có dùng chất làm đông nào không, vì một số chất không đúng loại làm hỏng chất lượng mủ khi vào nhà máy.
Đo độ: trái tim của cuộc mua bán
Mủ nước gồm nước và cao su. Nhà máy chỉ trả tiền cho phần cao su, nên đại lý phải biết trong mỗi ký mủ có bao nhiêu phần trăm cao su khô. Cách làm phổ biến là lấy một lượng mủ mẫu, làm đông, cán mỏng, sấy khô rồi cân, hoặc dùng các thiết bị đo nhanh mà nhiều đại lý trang bị. Mỗi cách cho kết quả hơi khác nhau, và đây chính là chỗ dễ sinh nghi ngờ.
Ví dụ giả định: hộ bán 30 ký mủ nước, đo được độ 32, tức khoảng 9,6 ký cao su khô. Nếu đại lý đo ra 30 thay vì 32, hộ mất khoảng 0,6 ký cao su khô mỗi lần bán. Tính cả mùa, chênh lệch ấy đủ để nhà vườn chuyển sang đại lý khác. Ngược lại, đo cao hơn thực tế thì đại lý lỗ khi bán cho nhà máy.
Đại lý giữ khách lâu năm thường làm ba việc: lấy mẫu trước mặt nhà vườn từ thùng đã khuấy đều, cho nhà vườn xem quy trình đo, và định kỳ đối chiếu kết quả của mình với kết quả nhà máy. Một số nơi cho nhà vườn tự mang mẫu đi đo đối chứng khi nghi ngờ. Sự minh bạch tốn chút thời gian nhưng rẻ hơn nhiều so với mất khách.
Chuẩn bị mở một điểm thu mua mủ
Điểm thu mua mủ không cần mặt bằng lớn như sân điều, nhưng cần đúng vị trí và đúng dụng cụ:
- Vị trí: gần các lô vườn, đường xe máy chở thùng mủ vào được cả mùa mưa; xe bồn hoặc xe tải của nhà máy phải tới lấy được.
- Cân và dụng cụ đo: cân đã kiểm định, bộ dụng cụ lấy mẫu, cán, sấy hoặc thiết bị đo nhanh, sổ ghi kết quả từng hộ.
- Bồn, thùng chứa: sạch, có nắp; mủ nước để lâu dễ chua và tự đông, cần chất chống đông đúng loại theo hướng dẫn của nhà máy.
- Hợp đồng với nhà máy: giá theo độ, cách lấy mẫu chung, lịch xe tới lấy, thời hạn thanh toán.
- Vốn: tiền trả nhà vườn theo ngày hoặc theo kỳ (nhiều nơi trả theo tuần, nửa tháng); khoảng chờ nhà máy thanh toán phải có vốn đệm.
- Xử lý nước thải: nước rửa thùng, mủ rơi có mùi rất nặng; không xả ra suối, mương chung.
Mùi mủ cao su để lâu rất khó chịu với hàng xóm, nhất là khi điểm thu mua đặt sát nhà dân. Chọn chỗ thoáng, có khoảng cách, dọn rửa mỗi ngày giúp tránh khiếu nại. Điểm thu mua cũng nên có mái che để nhà vườn chờ cân khi mưa và để mẫu đo không bị nước mưa rơi vào làm sai kết quả. Ngoài ra, sổ ghi chép từng hộ theo ngày là tài sản quan trọng nhất của đại lý: nó giúp đối chiếu khi nhà vườn thắc mắc, khi nhà máy trả kết quả lệch, và khi cần chứng minh nguồn hàng.
Mùa nghỉ cạo và nhịp tiền của đại lý mủ
Cây cao su ở vùng Đông Nam Bộ thường rụng lá và được nghỉ cạo một thời gian vào mùa khô. Trong những tuần đó lượng mủ giảm mạnh hoặc gần như không có, đại lý mủ gần như ngưng việc. Điều thú vị ở Bù Gia Mập là mùa nghỉ cạo trùng với khoảng mùa thu hoạch điều, nên nhiều đại lý mủ chuyển sang thu mua điều, hoặc nhà vườn tạm chuyển sức sang nhặt điều. Hai cây bù nhau về dòng tiền trong năm.
Ngoài mùa nghỉ, mưa cũng ảnh hưởng: sáng mưa thì không cạo được hoặc mủ bị nước mưa pha loãng, độ giảm. Đại lý có kinh nghiệm theo dõi thời tiết để biết hôm nào mủ về nhiều, hôm nào ít, sắp xếp xe và tiền mặt cho phù hợp.
Một nhịp nhỏ hơn nằm trong từng tuần: nhiều vườn cạo cách ngày hoặc theo chế độ do chủ vườn chọn, nên lượng mủ về điểm thu mua không đều giữa các ngày. Đại lý quen vùng biết hôm nào lô nào cạo, sắp xếp người lấy mẫu và lịch xe nhà máy tới cho khớp, tránh để mủ nằm bồn qua đêm.
Giá mủ chịu ảnh hưởng của thị trường cao su thế giới và nhu cầu của các nhà máy săm lốp, găng tay. Đại lý không kiểm soát được giá, chỉ kiểm soát được biên chênh lệch và chi phí. Khi giá xuống, nhiều hộ ngưng cạo hoặc chuyển cây, lượng mủ giảm theo; đại lý cần tính trước những năm như vậy.
Những rủi ro thường gặp của đại lý mủ
Nhà máy chậm thanh toán. Đại lý trả nhà vườn theo tuần hoặc nửa tháng, nhưng nhà máy có khi trả chậm hơn. Khoảng hở đó phải bù bằng vốn tự có hoặc vay. Nên chọn nhà máy có lịch thanh toán rõ và không dồn toàn bộ hàng cho một nơi.
Mủ bị pha nước hoặc pha tạp. Thỉnh thoảng có người pha nước, pha chất lạ vào mủ cho nặng cân. Đo độ đúng cách sẽ phát hiện phần lớn trường hợp pha nước, nhưng chất lạ có thể làm hỏng cả bồn mủ, nhà máy trả về. Mua của người quen, kiểm mẫu cẩn thận khi thấy màu, mùi bất thường.
Mủ chua, đông trong bồn. Bồn bẩn, chống đông không đúng, xe nhà máy tới trễ: cả bồn mủ có thể đông một phần, bị hạ cấp. Giữ bồn sạch và lịch giao hàng chặt là cách phòng.
Tranh chấp độ mủ. Nhà vườn nghi đại lý đo thấp, đại lý nghi nhà máy đo thấp. Cách xử lý là lấy mẫu chung, giữ mẫu đối chứng, và ghi kết quả từng lần vào sổ để có căn cứ so sánh.
Giá biến động mạnh trong kỳ. Nếu đại lý trả nhà vườn theo giá ngày mua nhưng nhà máy chốt giá ngày giao, khoảng chênh trong vài ngày có thể làm đại lý lỗ. Thoả thuận cách chốt giá với nhà máy cho khớp với cách trả nhà vườn.
Gỗ cao su khi thanh lý vườn: một mối làm ăn riêng
Vườn cao su sau nhiều năm khai thác sẽ cho mủ ít dần và được thanh lý để trồng lại hoặc chuyển sang cây khác. Lúc đó cây cao su trở thành gỗ, có người chuyên đi mua vườn thanh lý, đốn hạ, cắt khúc và bán cho xưởng gỗ, xưởng sấy làm đồ nội thất, ván ép, củi đốt lò. Ở Bù Gia Mập, nhiều vườn trồng từ những đợt khai hoang trước đã tới tuổi thanh lý, nên mối làm ăn này khá sôi động trong những năm gần đây.
Với nhà vườn, bán vườn thanh lý cần hỏi kỹ: bán theo cây hay theo khối, ai chịu đốn và dọn gốc, ai làm đường kéo gỗ, thời hạn dọn xong để kịp trồng lại. Nhiều tranh chấp phát sinh vì hai bên không ghi rõ việc dọn gốc, cành ngọn, và làm hư đường làng. Nên lập giấy thoả thuận có chữ ký, có người làm chứng.
Với người làm nghề mua gỗ, ngoài hợp đồng với chủ vườn, cần lưu ý gỗ vận chuyển phải có giấy tờ chứng minh nguồn gốc từ vườn trồng hợp pháp, không lẫn gỗ rừng tự nhiên. Vùng Bù Gia Mập sát Vườn quốc gia và rừng phòng hộ, việc kiểm tra lâm sản trên đường khá thường xuyên. Đi đúng giấy tờ là cách duy nhất để làm lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Độ mủ cao su là gì, vì sao mỗi đại lý đo một khác?
Độ mủ là tỷ lệ phần trăm cao su khô trong mủ nước. Kết quả phụ thuộc cách lấy mẫu (khuấy đều hay không), cách làm đông, sấy hoặc loại máy đo nhanh. Khác biệt nhỏ giữa các đại lý là bình thường, nhưng chênh nhiều và luôn nghiêng một phía thì nhà vườn nên đo đối chứng.
Bán mủ nước hay để mủ đông thì lợi hơn?
Mủ nước thường được giá cao hơn tính theo cao su khô, nhưng phải thu mỗi ngày và chở đi ngay. Mủ đông đỡ công thu, linh hoạt khi bận việc khác như nhặt điều, nhưng giá thấp hơn và khó đo chính xác. Mỗi hộ chọn theo sức lao động và khoảng cách tới điểm thu mua.
Đại lý mủ cao su có cần đăng ký kinh doanh không?
Có. Điểm thu mua mủ là hoạt động thương mại thường xuyên, cần đăng ký hộ kinh doanh tại xã hoặc thành lập doanh nghiệp nếu quy mô lớn và cần hoá đơn. Nhà máy mua mủ thường yêu cầu đại lý có tư cách pháp lý rõ ràng để ký hợp đồng và thanh toán.
Mùa cây cao su nghỉ cạo đại lý mủ làm gì?
Nhiều đại lý chuyển sang thu mua hạt điều vì mùa nghỉ cạo trùng khoảng mùa điều ở Bù Gia Mập. Một số dùng thời gian này sửa chữa dụng cụ, đối chiếu công nợ với nhà máy, hoặc làm thêm dịch vụ như bán vật tư cho vườn cao su chuẩn bị mùa cạo mới.
Bán vườn cao su thanh lý cần lưu ý gì?
Nên hỏi giá từ vài người mua, ghi rõ trong giấy thoả thuận cách tính (theo cây, theo khối hay trọn vườn), trách nhiệm đốn hạ, dọn gốc, cành ngọn, sửa đường hư hỏng và thời hạn hoàn tất. Giữ giấy tờ chứng minh vườn là đất của mình để người mua làm thủ tục vận chuyển gỗ hợp pháp.
Mủ cao su để lâu bị chua có bán được không?
Mủ nước để lâu không chống đông đúng cách sẽ chua, tự đông một phần, độ đo được giảm và nhà máy có thể hạ giá hoặc chỉ mua như mủ tạp. Cách phòng là thu mủ đúng giờ, giữ thùng sạch, dùng chất chống đông theo hướng dẫn của đại lý hoặc nhà máy và giao trong ngày.