Hợp tác xã nông nghiệp ở Bù Gia Mập là cách để nhiều nông hộ trồng điều, tiêu, sầu riêng gom sức: mua chung vật tư, bán chung sản phẩm, cùng đi xin chứng nhận sản xuất an toàn hay hữu cơ, cùng đứng tên một sản phẩm mang tên vùng. Hợp tác xã làm tốt giúp nông hộ bán được giá hơn và ổn định hơn; hợp tác xã làm hình thức thì chỉ có con dấu và tấm biển.
Bài này cho nông hộ và người định đứng ra lập hợp tác xã ở bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa: hợp tác xã làm được gì, thành lập theo trình tự nào, liên kết với doanh nghiệp ra sao, làm sản phẩm OCOP cần gì, và những lý do khiến nhiều hợp tác xã tan rã sau vài năm.
Vì sao nông hộ ở Bù Gia Mập cần hợp tác
Vườn điều của một hộ ở Bù Gia Mập thường vài héc ta, có hộ chỉ vài sào. Bán một mình thì khối lượng nhỏ, phải qua đại lý, thương lái; mua phân lẻ thì giá cao; muốn xin chứng nhận sản xuất an toàn thì chi phí một hộ không gánh nổi. Khi gom hàng chục hộ lại, khối lượng đủ lớn để bán thẳng cho nhà máy, mua vật tư tận gốc, và chia chi phí chứng nhận.
Thị trường cũng đòi hỏi điều đó. Nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu ngày càng hỏi nguồn gốc: hạt từ vườn nào, bón gì, phun gì. Một hộ lẻ khó chứng minh; một hợp tác xã có quy trình chung, nhật ký canh tác chung thì chứng minh được. Với sầu riêng xuất khẩu, mã số vùng trồng thường được đăng ký theo vùng của nhiều hộ, mà hợp tác xã là đầu mối tự nhiên.
Bù Gia Mập còn một lý do riêng: nhiều thôn ở xa trung tâm xã, đường vào vườn mùa mưa khó đi, xe thương lái không phải lúc nào cũng vào tới. Hợp tác xã có kho, sân phơi đặt ở chỗ đường tốt giúp các hộ ở sâu không bị phụ thuộc vào một người mua duy nhất đi ngang. Khi có điểm gom chung, nhà vườn mang hàng ra một chỗ, còn hợp tác xã lo việc gọi xe và thương lượng giá với nhiều đầu mối.
Cuối cùng là tiếng nói. Khi giá xuống, hộ lẻ không có quyền mặc cả; hợp tác xã có thể trữ hàng tập trung, đàm phán với nhiều đầu ra, hoặc tiếp cận chương trình hỗ trợ của nhà nước dành cho kinh tế tập thể. Những lợi ích này chỉ có khi hợp tác xã hoạt động thật, không phải lập ra để nhận hỗ trợ rồi bỏ đó.
Hợp tác xã làm được những việc gì
Không phải hợp tác xã nào cũng làm hết; chọn vài việc thành viên thật sự cần và làm tốt.
| Dịch vụ | Cụ thể | Lợi ích cho thành viên |
|---|---|---|
| Mua chung vật tư | Phân bón, thuốc, giống, ống tưới mua theo lô | Giá tốt hơn, hàng rõ nguồn gốc, có thể trả theo vụ |
| Tiêu thụ chung | Gom điều, tiêu, sầu riêng, ký hợp đồng với nhà máy, doanh nghiệp | Bán thẳng, ít tầng trung gian, giá ổn định hơn |
| Kỹ thuật | Tập huấn, quy trình chung, nhật ký canh tác | Năng suất, chất lượng đồng đều; đủ điều kiện chứng nhận |
| Sơ chế, chế biến | Sân phơi, kho, lò sấy, xưởng nhỏ | Tăng giá trị trước khi bán |
| Chứng nhận | VietGAP, hữu cơ, mã số vùng trồng | Mở kênh bán giá cao, xuất khẩu |
| Dịch vụ cơ giới | Máy cắt cỏ, máy phun, xe chở chung | Giảm chi phí đầu tư cho từng hộ |
| Tín dụng nội bộ | Cho thành viên vay vốn mùa vụ theo quy chế | Tránh vay nóng, ứng tiền bị ép giá |
Hợp tác xã mới nên bắt đầu với một hai dịch vụ cốt lõi, thường là mua chung vật tư và tiêu thụ chung, làm cho tốt và minh bạch, rồi mới mở rộng. Mỗi dịch vụ thêm vào đều cần người phụ trách và sổ sách riêng.
Thành lập hợp tác xã: trình tự cơ bản
Luật Hợp tác xã hiện hành quy định số thành viên tối thiểu, nội dung điều lệ và hồ sơ đăng ký; chi tiết cần kiểm văn bản hướng dẫn mới nhất. Trình tự thường gặp:
- Một nhóm sáng lập (thường là vài hộ có uy tín, có vườn lớn hoặc có kinh nghiệm buôn bán) bàn mục tiêu, dịch vụ chính và vận động thêm thành viên.
- Tổ chức hội nghị thành lập: thông qua điều lệ, phương án sản xuất kinh doanh, bầu hội đồng quản trị hoặc giám đốc, ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên, thống nhất mức góp vốn.
- Chuẩn bị hồ sơ đăng ký: giấy đề nghị, điều lệ, phương án sản xuất kinh doanh, danh sách thành viên, nghị quyết hội nghị thành lập.
- Nộp tại cơ quan đăng ký hợp tác xã theo quy định hiện hành; sau khi bỏ cấp huyện, nơi tiếp nhận có thể đã thay đổi, nên hỏi UBND xã hoặc Sở Tài chính tỉnh Đồng Nai.
- Nhận giấy chứng nhận đăng ký, khắc dấu (nếu cần), mở tài khoản, đăng ký thuế, hoá đơn.
- Xây quy chế nội bộ: quy chế mua bán với thành viên, quy chế tài chính, cách chia lãi theo mức sử dụng dịch vụ và theo vốn góp.
Liên minh hợp tác xã tỉnh và cán bộ nông nghiệp xã thường hỗ trợ tư vấn thành lập. Tận dụng sự hỗ trợ này, nhưng điều lệ và phương án phải do chính thành viên hiểu và đồng ý, không chép mẫu cho xong.
Liên kết với doanh nghiệp: hợp đồng là xương sống
Liên kết tiêu thụ nghĩa là hợp tác xã ký hợp đồng với một doanh nghiệp chế biến hoặc xuất khẩu: hợp tác xã cam kết cung cấp sản lượng theo tiêu chuẩn, doanh nghiệp cam kết mua theo cách tính giá đã thoả thuận, có khi hỗ trợ vật tư, kỹ thuật trước. Ở vùng điều, có nơi doanh nghiệp hỗ trợ hợp tác xã làm điều hữu cơ, rồi bao tiêu với giá cộng thêm phần chênh cho sản phẩm hữu cơ.
Hợp đồng tốt cần ghi rõ: tiêu chuẩn chất lượng và cách kiểm tra, cách tính giá (giá cố định, giá theo thị trường cộng thêm, hay giá sàn), thời điểm giao, ai chịu chi phí vận chuyển, thời hạn thanh toán, và xử lý khi một bên không thực hiện. Hai lỗi kinh điển của liên kết nông sản là doanh nghiệp không mua khi giá thị trường xuống, và nông hộ bán ra ngoài khi giá thị trường lên. Hợp đồng phải dự liệu cả hai.
Hợp tác xã cũng phải giữ kỷ luật với thành viên. Thành viên đã nhận vật tư ứng trước mà bán hàng cho thương lái khác thì hợp tác xã mất uy tín với doanh nghiệp. Quy chế nội bộ cần có cách xử lý rõ, được thành viên đồng ý từ đầu.
Làm sản phẩm OCOP và chứng nhận: chuẩn bị gì
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đánh giá, xếp hạng sản phẩm đặc trưng địa phương theo số sao. Hạt điều rang, tiêu, sản phẩm từ trái cây vùng Bình Phước cũ đã có nhiều sản phẩm tham gia. Muốn có sản phẩm OCOP hay chứng nhận, hợp tác xã cần:
- Sản phẩm ổn định: chất lượng đồng đều qua nhiều lô, không phải chỉ một mẻ mẫu đẹp.
- Giấy tờ pháp lý: đăng ký kinh doanh, an toàn thực phẩm, công bố chất lượng, nhãn mác đúng quy định.
- Câu chuyện sản phẩm có thật: nguồn nguyên liệu từ vùng nào, ai làm, làm thế nào; không phóng đại.
- Bao bì và kênh bán: bao bì giữ được chất lượng, có kênh bán thực tế (cửa hàng, hội chợ, sàn trực tuyến).
- Chứng nhận sản xuất: VietGAP hoặc hữu cơ nếu muốn vào kênh cao cấp; chứng nhận có thời hạn, phải duy trì và tái đánh giá.
- Hồ sơ dự thi: nộp qua đầu mối OCOP của địa phương; sau sáp nhập, hỏi UBND xã về đầu mối hiện hành của tỉnh Đồng Nai.
Sản phẩm OCOP giúp dễ vào hội chợ, cửa hàng đặc sản và được giới thiệu trong các chương trình xúc tiến, nhưng không tự bán hàng thay hợp tác xã. Nhiều sản phẩm đạt sao rồi vẫn nằm kho vì không ai lo kênh bán.
Vì sao nhiều hợp tác xã tan rã
Lập ra để nhận hỗ trợ. Hợp tác xã thành lập chủ yếu để đủ điều kiện nhận máy móc, kinh phí hỗ trợ, sau đó không có hoạt động kinh tế thật. Hết hỗ trợ là hết hợp tác xã.
Thiếu người quản lý có năng lực. Giám đốc hợp tác xã ở vùng nông thôn thường là nông dân giỏi trồng trọt nhưng chưa quen kế toán, hợp đồng, bán hàng. Không ai lo khâu thị trường thì hợp tác xã chỉ là nhóm cùng trồng.
Tài chính không minh bạch. Thành viên không biết tiền mua chung, tiền bán chung đi đâu, chia lãi ra sao. Nghi ngờ tích tụ, thành viên rút dần.
Thành viên bán ra ngoài. Khi thương lái trả cao hơn hợp tác xã vài đồng, thành viên bán ra ngoài; hợp tác xã không đủ hàng giao cho doanh nghiệp, mất hợp đồng.
Quy mô quá nhỏ hoặc quá rộng. Quá ít thành viên thì không đủ khối lượng; quá nhiều mà không có quy trình thì không quản được chất lượng.
Bắt đầu nhỏ, minh bạch và có kỷ luật
Từ kinh nghiệm của nhiều vùng nông sản, hợp tác xã bền thường bắt đầu từ một nhóm nhỏ cùng ấp, cùng loại cây, đã quen làm chung (đổi công nhặt điều, mua phân chung). Họ chính thức hoá việc đã làm, rồi mở rộng khi có kết quả. Với đồng bào S'tiêng, M'nông ở Bù Gia Mập, mô hình tổ hợp tác hay hợp tác xã gắn với già làng, người có uy tín trong sóc, bon thường được tin hơn mô hình do người ngoài áp vào.
Minh bạch là nền móng: sổ sách công khai cho thành viên xem, họp thành viên định kỳ, chia lãi đúng điều lệ. Kỷ luật là phần còn lại: tuân thủ quy trình canh tác chung, giao hàng đúng cam kết. Thiếu một trong hai, hợp tác xã khó qua được năm giá xấu đầu tiên.
Muốn tìm hợp tác xã, tổ hợp tác đang hoạt động trong vùng để học hỏi hoặc liên kết, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, vì hợp tác xã có đăng ký mã số thuế như một tổ chức. Đến thăm tận nơi, hỏi chuyện thành viên, là cách tốt nhất để biết một hợp tác xã hoạt động thật hay chỉ trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Lập hợp tác xã ở Bù Gia Mập cần bao nhiêu thành viên?
Luật Hợp tác xã quy định số thành viên tối thiểu để thành lập hợp tác xã và tổ hợp tác, cùng điều kiện về thành viên chính thức. Con số cụ thể nên kiểm theo văn bản hiện hành hoặc hỏi cán bộ xã, Liên minh hợp tác xã tỉnh. Quan trọng hơn con số là có đủ hộ thật sự muốn làm chung.
Hợp tác xã và tổ hợp tác khác nhau thế nào?
Tổ hợp tác là hình thức đơn giản hơn, các thành viên ký hợp đồng hợp tác để cùng làm một số việc, không có tư cách pháp nhân như hợp tác xã. Hợp tác xã có đăng ký, có tư cách pháp nhân, ký được hợp đồng lớn, vay vốn, xuất hoá đơn. Nhiều nhóm bắt đầu bằng tổ hợp tác rồi nâng lên.
Hợp tác xã có được ưu đãi thuế hay hỗ trợ gì không?
Kinh tế tập thể có một số chính sách hỗ trợ về đào tạo, xúc tiến thương mại, hạ tầng, tín dụng và ưu đãi thuế trong một số trường hợp, tuỳ chính sách từng thời kỳ và từng tỉnh. Nên hỏi Liên minh hợp tác xã tỉnh Đồng Nai và cơ quan nông nghiệp về chương trình đang áp dụng.
Sản phẩm OCOP có phải chỉ dành cho hợp tác xã không?
Không. Chủ thể tham gia OCOP có thể là hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ hoặc hộ kinh doanh có đăng ký. Hợp tác xã có lợi thế về nguồn nguyên liệu tập trung và quy trình chung, nhưng hộ hay doanh nghiệp làm sản phẩm tốt vẫn có thể tham gia đánh giá.
Làm điều hữu cơ ở Bù Gia Mập có khó không?
Khó ở chỗ phải chuyển đổi nhiều năm, bỏ phân hoá học và thuốc hoá học theo tiêu chuẩn, ghi chép chặt, và vườn không bị ảnh hưởng từ vườn bên cạnh phun thuốc. Làm theo vùng của cả hợp tác xã dễ hơn làm lẻ một hộ. Nên có doanh nghiệp bao tiêu trước khi chuyển đổi để đảm bảo đầu ra.
Thành viên muốn rút khỏi hợp tác xã thì làm sao?
Điều lệ hợp tác xã quy định điều kiện, thủ tục rút khỏi và cách hoàn trả vốn góp. Thành viên cần thanh toán các khoản nợ với hợp tác xã như vật tư ứng trước. Vì vậy khi tham gia, nên đọc kỹ điều lệ phần này để tránh tranh chấp về sau.