Một xưởng điều nhỏ ở Bù Gia Mập thường làm một trong hai việc: gia công từng công đoạn (cắt tách vỏ, bóc vỏ lụa) cho nhà máy lớn, hoặc tự làm trọn từ hạt thô tới nhân rang muối đóng gói bán lẻ. Dù chọn kiểu nào, xưởng cũng phải giải ba bài toán trước khi nghĩ tới lời lãi: an toàn cho người làm vì dầu vỏ hạt điều ăn da, khói và chất thải từ lò đốt vỏ, và giấy phép an toàn thực phẩm, phòng cháy, môi trường.
Vùng đất đỏ Bình Phước cũ, nay là phía bắc tỉnh Đồng Nai, có nguồn hạt điều dồi dào ngay tại vườn, nên ý định mở xưởng nhỏ rất phổ biến. Bài này dành cho hộ gia đình, hợp tác xã hay doanh nghiệp nhỏ ở bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa đang cân nhắc chuyện đó. Kỹ thuật trồng và thu hoạch điều nằm ở mục nông nghiệp; thủ tục đăng ký kinh doanh chung có bài riêng.
Các công đoạn từ hạt thô tới nhân điều
Biết rõ từng công đoạn giúp chọn đúng phần việc vừa sức. Mỗi công đoạn đòi hỏi máy móc, lao động và rủi ro khác nhau.
| Công đoạn | Việc chính | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Phân loại, làm sạch hạt thô | Sàng bỏ tạp chất, phân cỡ hạt | Hạt đều cỡ thì công đoạn sau ít vỡ |
| Hấp hoặc chao dầu | Làm mềm vỏ, giúp tách dễ | Nhiệt độ, thời gian quyết định tỷ lệ nhân vỡ |
| Cắt tách vỏ cứng | Máy cắt bán tự động hoặc tự động | Tiếp xúc dầu vỏ hạt, nguy cơ bỏng da cao nhất |
| Sấy nhân | Làm khô nhân còn vỏ lụa | Sấy không đều làm nhân cháy hoặc ẩm mốc |
| Bóc vỏ lụa | Bóc tay hoặc máy thổi | Tốn nhiều công; khâu tạo việc cho lao động nữ ở xã |
| Phân loại nhân | Chia theo cỡ, màu, nhân nguyên và vỡ | Quyết định giá bán; cần người có kinh nghiệm |
| Rang, tẩm, đóng gói | Rang muối, rang mộc, đóng túi, hộp | Khâu chịu kiểm tra an toàn thực phẩm chặt nhất |
Xưởng gia công thường chỉ nhận một hai công đoạn, như bóc vỏ lụa hay phân loại, vì vốn máy móc thấp và ít đụng tới dầu vỏ. Xưởng làm trọn chu trình cần vốn lớn hơn nhiều và chịu trách nhiệm toàn bộ chất lượng sản phẩm bán ra.
Dầu vỏ hạt điều: an toàn cho người làm trước tiên
Vỏ cứng của hạt điều chứa một loại dầu (giới chế biến gọi là dầu vỏ hạt điều) gây bỏng và phồng rộp da khi tiếp xúc, nhất là ở công đoạn cắt tách vỏ. Người làm lâu năm ở các xưởng thủ công thường có bàn tay sạm, nứt nẻ vì dầu này. Đây là rủi ro sức khoẻ có thật, không phải chuyện nhỏ có thể bỏ qua.
Xưởng tử tế trang bị găng tay chống hoá chất, áp tay, tạp dề, tổ chức chỗ rửa tay ngay cạnh khu cắt, và luân phiên người làm công đoạn này. Máy cắt bán tự động giảm tiếp xúc trực tiếp so với cắt tay bằng bàn đạp. Hấp chín đúng mức trước khi cắt cũng làm dầu ít bắn hơn. Người bị bỏng dầu cần rửa ngay bằng nhiều nước sạch và đưa tới trạm y tế nếu vết bỏng lan rộng.
Ngoài dầu vỏ, bụi vỏ lụa ở khâu bóc và tiếng ồn máy cắt cũng ảnh hưởng tới người làm. Xưởng nhỏ ở nông thôn hay đặt máy ngay trong nhà ở, sát chỗ trẻ con chơi. Nên tách khu sản xuất khỏi khu sinh hoạt, vừa an toàn vừa là điều kiện để được cấp giấy an toàn thực phẩm.
Khói lò, vỏ điều và chuyện hàng xóm
Vỏ hạt điều sau khi tách thường được dùng làm chất đốt cho lò hấp, lò sấy, vì rẻ và sẵn. Nhưng đốt vỏ điều cho khói đậm, mùi hắc, bám vào nhà cửa, quần áo phơi của hàng xóm. Ở nhiều vùng điều, khói lò là nguyên nhân phổ biến nhất gây khiếu nại giữa xưởng và dân cư xung quanh, có nơi dẫn tới đình chỉ hoạt động.
Vì vậy chọn chỗ đặt xưởng quan trọng không kém chọn máy. Nên tránh đặt giữa khu dân cư đông, cạnh trường học, trạm y tế; ưu tiên đất sản xuất có khoảng cách với nhà dân, đúng mục đích sử dụng đất. Lò đốt cần ống khói đủ cao, có bộ phận lọc hoặc dập bụi theo hướng dẫn của cơ quan môi trường. Một số cơ sở bán vỏ điều cho nơi ép dầu vỏ thay vì tự đốt, vừa bớt khói vừa có thêm khoản thu.
Nước rửa, bã và rác thải từ xưởng cũng phải được thu gom, không xả thẳng ra suối. Bù Gia Mập là vùng đầu nguồn nhiều nhánh suối chảy về sông Bé; nước thải ra suối ở đây ảnh hưởng tới cả người dùng nước phía dưới. Trước khi xây, hỏi UBND xã và cơ quan môi trường cấp tỉnh xem cơ sở thuộc diện đăng ký môi trường hay phải có giấy phép môi trường, theo quy mô dự kiến.
Các loại giấy phép thường gặp
Danh mục cụ thể và nơi cấp phụ thuộc quy mô, loại sản phẩm và quy định hiện hành sau khi bỏ cấp huyện. Dưới đây là các nhóm giấy tờ một xưởng điều thường phải tính tới:
- Đăng ký kinh doanh: hộ kinh doanh đăng ký tại xã; doanh nghiệp đăng ký tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh. Ngành nghề ghi đúng chế biến và bảo quản rau quả, hạt.
- Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc cam kết theo diện được miễn, tuỳ quy mô; nhân điều thuộc nhóm thực phẩm nông sản do ngành nông nghiệp quản lý.
- Hồ sơ phòng cháy chữa cháy: kho chứa hạt, vỏ, bao bì và lò đốt đều là nguồn cháy; xưởng cần bình chữa cháy, lối thoát, nội quy, và thẩm duyệt hoặc kiểm tra theo quy mô.
- Thủ tục môi trường: đăng ký môi trường hoặc giấy phép môi trường tuỳ quy mô và công nghệ.
- Đất đai, xây dựng: xưởng phải đặt trên đất đúng mục đích; xây nhà xưởng trên đất trồng cây lâu năm mà chưa chuyển mục đích là vi phạm hay gặp.
- Lao động: hợp đồng, bảo hiểm cho người làm thường xuyên; người làm công đoạn cắt vỏ cần được trang bị bảo hộ.
- Ghi nhãn sản phẩm: nếu bán lẻ có bao bì, nhãn phải đủ thông tin theo quy định ghi nhãn hàng hoá; muốn dùng tên vùng trên nhãn thì kiểm quy định về chỉ dẫn địa lý.
Không nên xây trước rồi mới đi xin phép. Một buổi làm việc với cán bộ xã và cơ quan chuyên môn cấp tỉnh trước khi đổ móng có thể tránh được việc phải di dời xưởng sau này.
Tính thử vốn và chi phí một xưởng nhỏ
Ví dụ giả định dưới đây chỉ để minh hoạ cách nghĩ về chi phí, không phải số liệu thực tế của xưởng nào. Con số thật phụ thuộc máy móc, quy mô, giá hạt và tiền công từng năm.
| Khoản | Gồm những gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu tư ban đầu | Nhà xưởng hoặc sửa nhà kho, máy cắt, lò hấp, lò sấy, bàn bóc, cân, máy hàn túi | Máy cũ rẻ hơn nhưng hay hỏng giữa mùa |
| Giấy tờ và an toàn | Phòng cháy, bảo hộ lao động, xử lý khói, nước thải, làm hồ sơ an toàn thực phẩm | Hay bị bỏ quên khi tính vốn |
| Vốn mua hạt | Tiền mua hạt thô đủ chạy máy giữa hai mùa | Khoản lớn nhất nếu không làm gia công |
| Tiền công | Thợ cắt, người bóc vỏ lụa, phân loại, đóng gói | Thường trả theo khối lượng |
| Nhiên liệu, điện | Vỏ điều, củi, điện chạy máy và sấy | Mùa mưa tốn hơn |
| Hao hụt | Nhân vỡ, nhân lỗi, nhân hút ẩm | Kiểm tốt thì giảm được đáng kể |
Cách nghĩ đúng là tính giá thành trên mỗi ký nhân thành phẩm, gồm cả hao hụt, rồi so với giá bán được. Xưởng nhỏ hay lỗ vì chỉ tính tiền hạt và tiền công, quên khấu hao máy, giấy tờ và phần nhân vỡ phải bán rẻ. Ghi sổ từng mẻ, biết mỗi bao hạt thô ra bao nhiêu nhân nguyên, nhân vỡ, là việc đầu tiên để biết xưởng lời hay lỗ.
Gia công hay tự làm thương hiệu
Gia công cho nhà máy. Xưởng nhận hạt hoặc nhân bán thành phẩm từ nhà máy, làm một công đoạn rồi giao lại, nhận tiền công theo khối lượng. Ưu điểm là không phải lo vốn mua hạt và đầu ra; nhược điểm là tiền công mỏng, phụ thuộc đơn hàng, và nhà máy kiểm tra tỷ lệ hao hụt rất chặt.
Tự mua hạt, bán nhân cho thương lái. Xưởng chịu rủi ro giá hạt thô và giá nhân. Lời nhiều hơn gia công khi giá thuận, nhưng lỗ nặng khi giá nhân xuống trong lúc kho đầy hạt mua giá cao.
Làm nhân rang đóng gói bán lẻ. Giá trị trên mỗi ký cao nhất, nhưng phải đầu tư bao bì, giấy tờ an toàn thực phẩm, kênh bán, và cạnh tranh với rất nhiều thương hiệu điều rang muối khác. Phù hợp với cơ sở đã có khách quen, có người lo bán hàng trực tuyến hoặc vào được chương trình sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Kết hợp. Nhiều xưởng nhỏ ở vùng điều chọn đường giữa: phần lớn công suất gia công để giữ dòng tiền, một phần nhỏ làm sản phẩm riêng để dần xây tên. Cách này giảm rủi ro khi đơn gia công đứt quãng.
Đầu ra và chất lượng: điều người mua xem trước tiên
Người mua nhân điều, dù là nhà máy hay cửa hàng, xem trước tiên ba thứ: màu nhân đều, tỷ lệ nhân vỡ thấp, không mốc, không còn sót vỏ lụa, không mùi khét. Mua lẻ thì thêm độ giòn và vị. Những yếu tố này phụ thuộc vào hạt thô tốt, hấp và sấy đúng mức, và bảo quản kín ẩm. Xưởng nhỏ thường thua ở khâu bảo quản: nhân để trong bao hở vài tuần là hút ẩm, mất giòn.
Với thị trường quà tặng, người mua ở xa thích biết hạt từ đâu. Một xưởng ở Bù Gia Mập có lợi thế kể được câu chuyện vườn điều đất đỏ vùng biên, nhưng phải trung thực: chỉ ghi nguồn gốc khi hạt thật sự từ vùng này, không trộn hạt nhập rồi gọi là hạt địa phương. Mất niềm tin một lần là mất khách.
Muốn tìm nhà máy nhận gia công, đơn vị thu mua nhân hay doanh nghiệp bao bì trên địa bàn và vùng lân cận, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang, lọc theo ngành chế biến nông sản. Trước khi ký, nên tới xem xưởng của đối tác và hỏi các cơ sở đã từng làm với họ.
Câu hỏi thường gặp
Mở xưởng bóc vỏ lụa hạt điều tại nhà ở Bù Gia Mập có cần giấy phép không?
Có, ít nhất phải đăng ký kinh doanh và đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm phù hợp quy mô, vì nhân điều là thực phẩm. Nếu chỉ nhận gia công cho nhà máy, nhà máy cũng thường yêu cầu giấy tờ để truy xuất nguồn gốc. Nên hỏi cán bộ xã về loại giấy cần có cho quy mô của mình.
Bị dính dầu vỏ hạt điều thì xử lý thế nào?
Rửa ngay vùng da dính dầu bằng nhiều nước sạch và xà phòng nhẹ, không chà xát mạnh, không tự bôi các loại lá hay dầu không rõ nguồn gốc. Nếu da phồng rộp, đau rát nhiều hoặc dính vào mắt, cần tới trạm y tế hoặc cơ sở y tế gần nhất. Phòng ngừa bằng găng tay và bảo hộ vẫn là cách tốt nhất.
Có thể dùng vỏ hạt điều làm chất đốt không?
Nhiều xưởng vẫn dùng vỏ điều đốt lò vì sẵn và rẻ, nhưng khói đậm và mùi hắc dễ gây khiếu nại. Nếu dùng, lò phải có ống khói và xử lý khói theo hướng dẫn của cơ quan môi trường, đặt xa khu dân cư. Bán vỏ cho cơ sở ép dầu vỏ là lựa chọn khác giúp giảm khói.
Xưởng điều nhỏ có được ghi tên vùng Bình Phước hay Bù Gia Mập trên bao bì không?
Ghi nơi sản xuất thật là thông tin bình thường trên nhãn. Nhưng nếu tên vùng gắn với chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ cho hạt điều, việc dùng tên đó như một dấu hiệu chất lượng phải theo quy chế quản lý chỉ dẫn địa lý. Sau sáp nhập tỉnh, nên hỏi Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Nai về cách dùng hiện hành.
Mùa mưa xưởng điều có hoạt động được không?
Được, vì hạt thô đã khô được trữ kho có thể chế biến quanh năm. Khó khăn mùa mưa là giữ kho khô, sấy nhân tốn nhiên liệu hơn và đường vận chuyển trơn. Xưởng có kho tốt và trữ đủ hạt khô từ mùa thu hoạch thường chạy đều hơn xưởng chỉ làm theo mùa.
Tuyển người làm xưởng điều ở Bù Gia Mập có khó không?
Lao động nữ ở các xã có kinh nghiệm bóc vỏ lụa, phân loại nhân khá nhiều, nhưng cạnh tranh với mùa nhặt điều và việc ở khu công nghiệp phía nam. Trả công đúng hẹn, chỗ làm thoáng mát, có bảo hộ, sắp giờ làm hợp với việc nhà là những điều giúp giữ người lâu.