Ngoài hạt điều và mủ cao su, ở Bù Gia Mập còn ba mặt hàng nông sản có thị trường thu mua riêng: hồ tiêu, cà phê nhân và sầu riêng. Tiêu và cà phê mua theo độ khô, dung trọng và tạp chất; sầu riêng mua theo độ già, cỡ trái và yêu cầu của thị trường đầu ra, trong đó hàng đi xuất khẩu cần mã số vùng trồng. Mỗi mặt hàng có cách đo, cách bảo quản và rủi ro khác nhau.
Bài này viết cho người định làm đại lý, vựa thu mua tại bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa, và cho nhà vườn muốn hiểu vì sao lô hàng của mình được trả giá như vậy. Không có giá cụ thể ở đây, vì giá đổi theo ngày; chỉ có tiêu chí và cách làm. Kỹ thuật trồng, chăm sóc cây nằm ở mục nông nghiệp của trang.
Ba mặt hàng, ba kiểu thị trường
Hồ tiêu từng là cây làm giàu cho nhiều hộ ở vùng Bình Phước cũ, rồi trải qua những năm giá xuống sâu và dịch bệnh làm chết hàng loạt nọc tiêu. Nhiều vườn ở Bù Gia Mập đã chặt bớt tiêu, chuyển sang điều, sầu riêng hay trồng xen. Thị trường tiêu vì vậy nhỏ hơn trước, nhưng vẫn có đại lý thu mua quanh năm vì tiêu khô trữ được lâu, nhiều hộ bán dần.
Cà phê ở vùng này chủ yếu là cà phê vối, trồng rải rác, thường xen với cây khác. Lượng không lớn như vùng Tây Nguyên, nên ít đại lý chỉ mua cà phê; phần lớn đại lý tiêu kiêm luôn cà phê, vì cách mua (theo ký nhân khô, kiểm độ ẩm, tạp chất) khá giống nhau.
Sầu riêng là cây phát triển mạnh nhất trong những năm gần đây ở cả vùng Đông Nam Bộ, trong đó có Bù Gia Mập. Khác hẳn tiêu và cà phê, sầu riêng là trái tươi, không trữ được, mua bán phải nhanh, đòi hỏi người cắt trái có tay nghề và vựa đóng gói gần đường lớn. Thị trường sầu riêng cũng biến động mạnh theo yêu cầu kiểm dịch của nước nhập khẩu.
Tiêu chí chất lượng khi mua tiêu và cà phê
Đại lý và nhà vườn nên thống nhất các tiêu chí này trước khi cân, để khỏi cãi nhau sau.
| Tiêu chí | Hồ tiêu đen | Cà phê nhân |
|---|---|---|
| Độ ẩm | Tiêu phơi đủ khô mới trữ được, ẩm cao dễ mốc | Nhân phải khô đều; ẩm cao bị trừ hoặc phải phơi lại |
| Dung trọng | Đo bằng khối lượng tiêu trong một lít (gram trên lít); tiêu chắc hạt cho dung trọng cao | Ít dùng; thay bằng tỷ lệ hạt đen, vỡ |
| Tạp chất | Cuống, lá, đất, hạt lép nhẹ | Vỏ, cành, đá, hạt lạ |
| Hạt lỗi | Hạt lép, hạt mốc, hạt nhẹ nổi | Hạt đen, hạt nâu, hạt vỡ, hạt sâu |
| Cỡ hạt | Ít quan trọng hơn dung trọng với hàng tiểu điền | Có tách cỡ khi bán cho đơn vị chế biến |
Dung trọng là con số quan trọng nhất của tiêu đen. Đo bằng cốc một lít đổ đầy, gạt ngang miệng cốc, rồi cân. Cách đổ, cách gạt ảnh hưởng tới kết quả, nên đo vài lần trước mặt người bán và lấy kết quả trung bình. Tiêu bị trộn tạp chất nặng như sỏi nhỏ, đất, hay phun nước cho nặng là các trò gian lận đã từng gặp ở thị trường tiêu, đại lý phải để ý.
Sầu riêng: mua trái tươi cần người cắt có nghề
Sầu riêng không thể mua như tiêu. Trái phải đủ già mới cắt, cắt non thì không chín đều, cơm sượng, khách phía sau trả hàng. Ở vùng sầu riêng, đội cắt trái là những người có tay nghề, nhìn gai, gõ trái, xem cuống để đoán độ già. Vựa thu mua thường thuê hoặc liên kết với đội cắt, trả công theo khối lượng.
Cách mua phổ biến là mua xô (gộp cả vườn hoặc cả đợt với một mức giá, trừ trái lỗi) hoặc mua phân loại (tách loại đẹp, loại xấu, mỗi loại một giá). Mua xô nhanh nhưng dễ tranh cãi về tỷ lệ trừ; mua phân loại minh bạch hơn nhưng mất thời gian. Hai bên nên thoả thuận rõ trước khi cắt: tiêu chí trái đẹp, trái xấu, trái bị sâu, cách cân, ai chở.
Nhà vườn cần cảnh giác với kiểu đặt cọc mua cả vườn khi trái còn non, rồi tới lúc cắt người mua viện lý do giá xuống để bỏ cọc hoặc ép giá thấp hơn đã hẹn. Giấy thoả thuận có ghi rõ trường hợp giá biến động, có người làm chứng, giúp giảm tranh chấp. Đại lý làm ăn đàng hoàng cũng có lợi khi mọi thứ ghi rõ.
Mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc
Sầu riêng đi xuất khẩu theo đường chính ngạch cần đáp ứng yêu cầu kiểm dịch của nước nhập khẩu, trong đó có mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Với vùng Bù Gia Mập, điều này có nghĩa:
- Vườn muốn bán cho kênh xuất khẩu nên đăng ký mã số vùng trồng qua cơ quan chuyên môn về trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh, thường thông qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp liên kết.
- Vườn có mã số phải ghi chép nhật ký canh tác: bón phân gì, phun thuốc gì, ngày nào, để chứng minh tuân thủ thời gian cách ly và dư lượng.
- Mã số có thể bị đình chỉ nếu lô hàng phát hiện vi phạm; vì vậy không được cho mượn mã số, không trộn trái từ vườn không có mã vào.
- Vựa đóng gói cũng cần mã số cơ sở đóng gói và đáp ứng yêu cầu vệ sinh, truy xuất.
- Sau sáp nhập tỉnh, đầu mối cấp và quản lý mã số thuộc cơ quan chuyên môn của tỉnh Đồng Nai; hồ sơ cũ cấp dưới tên Bình Phước cần hỏi cách cập nhật.
Tiêu và cà phê đi xuất khẩu cũng ngày càng bị hỏi về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và nguồn gốc. Hộ và hợp tác xã ghi chép canh tác đều đặn có lợi thế khi bán cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Giữ uy tín: điều làm nên một đại lý lâu năm
Cân đúng, đo công khai. Nhà vườn ở các xã biết nhau, so kết quả với nhau. Một lần cân thiếu bị phát hiện có thể làm mất cả xóm khách.
Nói rõ giá theo tiêu chí. Giá tiêu theo dung trọng và độ ẩm, giá sầu riêng theo loại; công bố cách tính trước, không đổi luật giữa chừng.
Thanh toán đúng hẹn. Mua chịu nhà vườn rồi trả chậm là cách nhanh nhất để mất khách và sinh tranh chấp. Nếu cần trả sau, ghi rõ ngày trả trên phiếu.
Không tham gia trộn hàng. Trộn tiêu kém vào tiêu tốt, trộn sầu riêng không mã vào lô có mã: lời trước mắt nhưng nếu lô bị trả về hay mã bị đình chỉ thì cả vùng chịu thiệt.
Đồng hành khi giá xuống. Đại lý giữ được khách qua những năm giá xấu là đại lý không ép giá quá đáng, có khi chia sẻ thông tin thị trường để nhà vườn tự quyết định bán hay giữ.
Nhịp mùa vụ ba mặt hàng trong năm
Mùa vụ thực tế xê dịch theo thời tiết từng năm và từng vườn; bảng chỉ cho biết khoảng thời gian thường gặp ở vùng Đông Nam Bộ, để đại lý sắp xếp vốn, kho và người.
| Mặt hàng | Khoảng thu hoạch thường gặp | Việc của đại lý trong mùa |
|---|---|---|
| Cà phê vối | Cuối năm, khoảng mùa khô bắt đầu | Mua cà phê tươi hoặc nhân khô, lo sân phơi, máy xay xát |
| Hồ tiêu | Đầu năm, giữa mùa khô | Cân tiêu khô, đo dung trọng, độ ẩm; nhận ký gửi |
| Hạt điều | Cuối mùa khô, trùng một phần mùa tiêu | Nhiều đại lý chuyển sang mua điều, vốn bị chia |
| Sầu riêng | Khoảng đầu tới giữa mùa mưa, tuỳ vườn xử lý ra hoa | Đội cắt, vựa đóng gói chạy hết công suất trong vài tuần |
Nhìn bảng sẽ thấy mùa tiêu và mùa điều chồng nhau, nên đại lý làm cả hai phải chia vốn và sân phơi hợp lý. Sầu riêng rơi vào mùa mưa, đường vào vườn trơn, xe tải khó vào, đội cắt phải gánh trái ra đường lớn. Chuẩn bị đường, bạt, người từ trước mùa giúp giảm hư hại trái và giảm tranh cãi về trái dập.
Các kiểu gian lận cần để ý khi mua tiêu, cà phê
Phun nước cho nặng cân. Tiêu, cà phê bị phun nước hoặc để chỗ ẩm trước khi bán. Máy đo độ ẩm và cảm giác tay khi bốc hạt giúp phát hiện. Hàng ẩm phải trừ khối lượng hoặc yêu cầu phơi lại.
Trộn tạp chất nặng. Sỏi nhỏ, đất, cát trộn vào đáy bao. Lấy mẫu ở nhiều độ sâu của bao, sàng thử một phần trước khi cân cả lô.
Trộn hạt lép, hạt cũ. Tiêu lép, tiêu tồn kho lâu năm trộn vào tiêu mới làm giảm dung trọng và mùi vị. Đo dung trọng và ngửi mẫu là cách kiểm nhanh.
Nhuộm màu, đánh bóng. Ở thị trường tiêu từng có chuyện dùng chất lạ làm hạt đen bóng hơn. Hạt có màu bất thường, lau ra màu, mùi lạ thì không nên mua, và nên báo cơ quan chức năng nếu thấy tái diễn.
Cân bị chỉnh. Phía người mua cũng có thể gian lận bằng cân. Nhà vườn có quyền yêu cầu xem tem kiểm định, cân thử một vật đã biết khối lượng. Đại lý đàng hoàng không ngại việc này.
Kho, sân phơi và chuyện trữ hàng chờ giá
Tiêu và cà phê khô trữ được nhiều tháng nếu kho khô ráo, kê cao, thoáng. Nhiều hộ ở Bù Gia Mập giữ tiêu trong nhà chờ giá; một số đại lý nhận ký gửi, giữ hàng hộ và tính giá vào ngày nhà vườn chốt bán. Hình thức ký gửi tiện nhưng rủi ro nếu đại lý dùng hàng ký gửi để quay vòng vốn rồi mất khả năng thanh toán khi giá lên đột ngột. Nhà vườn nên ký gửi ở nơi uy tín, có giấy biên nhận ghi rõ khối lượng, chất lượng.
Với đại lý, trữ hàng chờ giá là đánh cược. Thu mua là nghề ăn chênh lệch, không phải nghề đoán giá. Nhiều đại lý tiêu từng mất vốn trong những năm giá rơi liên tục vì giữ kho quá lâu. Nếu giữ, chỉ giữ bằng vốn tự có và có giới hạn khối lượng, mức lỗ chấp nhận được.
Sầu riêng thì ngược lại, không trữ được, phải bán trong vài ngày. Vựa sầu riêng cần quan hệ chắc với đầu ra (thương lái lớn, doanh nghiệp đóng gói xuất khẩu, chợ đầu mối) trước khi mở cân. Muốn tìm doanh nghiệp thu mua, đóng gói nông sản trên địa bàn, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành nông sản.
Câu hỏi thường gặp
Dung trọng hồ tiêu đo thế nào cho đúng?
Dùng cốc đong đúng một lít, đổ tiêu từ độ cao vừa phải cho đầy, gạt ngang miệng cốc không nén, rồi cân phần tiêu trong cốc. Đo vài lần, lấy trung bình. Nên đo trước mặt người bán bằng cốc đã kiểm tra dung tích. Tiêu ẩm hoặc lẫn tạp chất nặng sẽ làm kết quả sai lệch.
Vì sao sầu riêng bán cho kênh xuất khẩu đòi mã số vùng trồng?
Nước nhập khẩu yêu cầu truy xuất được trái đến từ vườn nào, vườn đó canh tác ra sao, để kiểm soát sâu bệnh và dư lượng thuốc. Mã số vùng trồng là cách định danh vườn. Không có mã, sầu riêng khó vào kênh xuất khẩu chính ngạch và thường phải bán qua kênh khác với giá thấp hơn.
Đặt cọc mua sầu riêng cả vườn có rủi ro gì?
Rủi ro lớn nhất là người mua bỏ cọc khi giá xuống, hoặc ép giá lúc cắt với lý do trái không đạt. Nhà vườn nên làm giấy thoả thuận ghi rõ giá, tiêu chí trái đạt, thời gian cắt, mức cọc và cách xử lý khi một bên không thực hiện, có người làm chứng hoặc xác nhận của thôn ấp.
Đại lý tiêu nhận ký gửi hàng có an toàn không?
An toàn tuỳ uy tín và khả năng tài chính của đại lý. Rủi ro là đại lý dùng hàng ký gửi quay vòng rồi không đủ trả khi nhiều người cùng chốt bán. Nên chọn đại lý lâu năm, có giấy biên nhận ghi rõ khối lượng, chất lượng, ngày ký gửi, và không ký gửi toàn bộ sản lượng ở một chỗ.
Cà phê ở Bù Gia Mập có nhiều không, bán cho ai?
Cà phê ở vùng này trồng rải rác, thường xen với điều, tiêu hoặc cây ăn trái, sản lượng không lớn bằng vùng Tây Nguyên. Phần lớn được bán cho đại lý tiêu kiêm cà phê tại xã, sau đó chuyển tới doanh nghiệp thu mua lớn hơn. Một số hộ tự rang xay bán lẻ cho người quen.
Mở vựa sầu riêng ở Bù Gia Mập cần những gì?
Cần mặt bằng gần đường xe tải, đội cắt trái có tay nghề hoặc liên kết đội cắt, cân, chỗ phân loại có mái che, vốn trả nhà vườn và quan hệ đầu ra chắc. Nếu đóng gói đi xuất khẩu, vựa cần mã số cơ sở đóng gói và quy trình vệ sinh, truy xuất theo yêu cầu của cơ quan chuyên môn.