Ba ngành xây dựng, vận tải và vật liệu xây dựng ở Bù Gia Mập gắn chặt với nhau và với túi tiền của nông hộ: năm điều được giá thì nhà mới mọc lên, xe tải chạy liên tục, cửa hàng sắt thép, xi măng đông khách; năm giá xấu thì mọi thứ chững lại. Thêm vào đó là nhịp mùa mưa mùa khô, địa hình đồi dốc đất đỏ, và các công trình công cộng như đường giao thông nông thôn, trường học, trạm y tế ở bốn xã.
Bài viết cho người định mở cửa hàng vật liệu, đội thợ, doanh nghiệp xây dựng nhỏ hay chạy xe tải ở vùng Bù Gia Mập, và cho chủ nhà muốn hiểu cách các bên làm việc. Không có giá vật liệu, giá cước hay đơn giá xây dựng ở đây, vì những con số đó đổi liên tục; chỉ có nguyên lý, rủi ro và những điều cần kiểm.
Nhu cầu xây dựng đến từ đâu
Nguồn thứ nhất là nhà ở của nông hộ. Nhiều gia đình ở Bù Gia Mập lập nghiệp từ những đợt khai hoang, sống trong nhà gỗ, nhà tạm nhiều năm; khi vườn điều, vườn cao su cho thu hoạch ổn định, họ xây nhà kiên cố. Nhu cầu này dồn vào sau mùa thu hoạch, khi tiền về, và trong mùa khô, khi đường dễ đi và trời thuận cho đổ bê tông.
Nguồn thứ hai là công trình phục vụ sản xuất: sân phơi điều, nhà kho, chuồng trại, giếng khoan, bể chứa nước tưới, nhà xưởng chế biến nhỏ. Những công trình này đơn giản nhưng nhiều, và gắn trực tiếp với mùa vụ: sân phơi phải xong trước mùa điều, bể nước phải xong trước mùa khô.
Nguồn thứ ba là công trình công cộng: đường giao thông nông thôn, cầu cống qua suối, trường học, trạm y tế, nhà văn hoá thôn, các dự án ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng biên giới. Những công trình này thường qua đấu thầu hoặc chỉ định thầu theo quy định, đòi hỏi doanh nghiệp có tư cách pháp nhân, năng lực, hồ sơ kinh nghiệm. Sau khi bỏ cấp huyện, chủ đầu tư nhiều công trình chuyển về xã hoặc lên tỉnh, nên nhà thầu cần nắm lại đầu mối.
Ba ngành, ba kiểu làm ăn
Bảng tóm tắt cách vận hành thường gặp; quy mô và cách làm cụ thể khác nhau giữa các cơ sở.
| Ngành | Khách hàng chính | Đặc thù ở Bù Gia Mập |
|---|---|---|
| Thầu xây dựng nhỏ, đội thợ | Nông hộ xây nhà, sân phơi, kho; một số công trình xã | Làm theo mùa khô; nhận khoán gọn hoặc khoán nhân công; tiền về theo mùa nông sản |
| Doanh nghiệp xây dựng | Chủ đầu tư công trình công cộng, doanh nghiệp, hợp tác xã | Cần hồ sơ năng lực, chứng chỉ; công trình vùng sâu chi phí vận chuyển cao |
| Cửa hàng vật liệu | Đội thợ, chủ nhà | Bán chịu cho thợ quen; giao hàng vào đường đất, đường dốc |
| Xe tải chở nông sản | Đại lý, nhà máy chế biến | Cao điểm mùa điều, mùa mủ; chở về hướng Phước Long, Đồng Xoài, các nhà máy phía nam |
| Xe tải chở vật liệu | Cửa hàng vật liệu, công trình | Cao điểm mùa khô; mùa mưa khó vào đường đất |
| Xe khách, xe hợp đồng | Người đi làm, đi học, về quê | Tuyến về Đồng Xoài, TP.HCM; đông dịp lễ Tết, mùa công nhân về quê |
Nhiều chủ cơ sở ở xã làm cùng lúc hai ba ngành: có cửa hàng vật liệu thì có xe tải giao hàng, có xe tải thì mùa điều chở nông sản, mùa khô chở vật liệu. Kiểu kết hợp này giúp xe không nằm không, nhưng phải đăng ký đủ ngành và đủ giấy phép cho từng loại hoạt động.
Đường đồi, đất đỏ và mùa mưa
Địa hình Bù Gia Mập là đồi thoải xen thung suối, đường liên xã đã được nhựa hoá nhiều đoạn, nhưng đường vào vườn, vào thôn sâu nhiều nơi vẫn là đường đất đỏ. Mùa khô, đường đất bụi mù, xe chạy được; mùa mưa, đất đỏ ngấm nước thành bùn trơn, xe tải nặng sa lầy, có đoạn chỉ xe máy hoặc xe công nông đi được. Đây là yếu tố chi phí lớn nhất mà người ở nơi khác tới hay đánh giá thấp.
Hệ quả cho kinh doanh: cửa hàng vật liệu phải tính phí giao hàng khác nhau cho đường nhựa và đường đất, và có khi phải trung chuyển bằng xe nhỏ. Nhà thầu phải tập kết vật liệu trước mùa mưa, hoặc chấp nhận dừng thi công. Chủ xe tải phải bảo dưỡng xe kỹ hơn, thay lốp, phanh thường xuyên hơn vùng đồng bằng. Hàng nông sản mùa mưa như sầu riêng phải gánh, chở bằng xe nhỏ ra đường lớn rồi mới lên xe tải.
An toàn cũng là chuyện lớn. Đường dốc, cua gấp, mặt đường trơn, xe chở quá tải dễ lật, mất phanh. Người lái xe nên chở đúng tải trọng, giảm tốc khi xuống dốc, không cố vượt đoạn ngập, và chú ý cầu tạm qua suối có biển hạn chế tải trọng. Trong mùa mưa lớn, nước suối có thể dâng nhanh; không cho xe vượt ngầm khi nước chảy xiết.
Giấy tờ và điều kiện cần có
Mỗi ngành có yêu cầu riêng; các nhóm giấy tờ thường gặp:
- Vận tải hàng hoá bằng ô tô: đăng ký ngành vận tải, giấy phép kinh doanh vận tải theo quy định, phù hiệu cho xe thuộc diện phải có, thiết bị giám sát hành trình, đăng kiểm còn hạn, bảo hiểm bắt buộc.
- Vận tải hành khách: điều kiện chặt hơn về phương tiện, người điều hành, bến bãi; xe hợp đồng phải có hợp đồng vận chuyển và danh sách hành khách theo quy định.
- Doanh nghiệp xây dựng: chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng khi tham gia các công trình thuộc diện yêu cầu; cá nhân chỉ huy trưởng, giám sát có chứng chỉ hành nghề phù hợp.
- Cửa hàng vật liệu: đăng ký kinh doanh, phòng cháy (nhất là kho sơn, dầu, gỗ), mặt bằng không lấn chiếm lề đường, hành lang an toàn giao thông.
- Khai thác đất, đá, cát: phải có giấy phép khai thác khoáng sản theo quy định; mua bán vật liệu khai thác trái phép có thể bị xử lý cả bên mua.
- Xây nhà cho dân: chủ nhà cần giấy phép xây dựng hoặc thuộc diện miễn theo quy định nhà ở nông thôn; nhà thầu nên hỏi rõ trước khi khởi công để tránh bị đình chỉ.
Làm việc trong khu vực biên giới và gần rừng
Một phần xã Bù Gia Mập và xã Đăk Ơ nằm trong khu vực biên giới. Đưa máy móc, đội thợ, xe tải từ nơi khác tới thi công ở đây cần tuân theo quy định quản lý khu vực biên giới: đăng ký tạm trú cho người lao động, báo với chính quyền xã và đồn biên phòng, có khi phải xin phép khi vào vành đai biên giới. Nhà thầu nên làm việc trước với các cơ quan này, không để đội thợ tới nơi mới đi hỏi.
Gần Vườn quốc gia và rừng phòng hộ, việc vận chuyển gỗ, đất đá, san lấp mặt bằng chịu kiểm soát chặt. Xe chở gỗ phải có giấy tờ nguồn gốc gỗ hợp pháp, như gỗ cao su thanh lý từ vườn trồng. San lấp, mở đường vào đất rừng hay đất gần ranh rừng mà không có phép là vi phạm nghiêm trọng, có thể bị xử lý hình sự trong trường hợp nặng.
Ngoài ra, công trình ở thôn đồng bào nên tôn trọng phong tục: hỏi ý già làng, trưởng thôn khi làm đường qua khu vực có ý nghĩa với cộng đồng, như rừng của sóc, bon hay khu mộ. Bỏ qua bước này có thể làm công trình bị phản đối, chậm tiến độ.
Những rủi ro hay gặp và cách phòng
Chủ nhà trả chậm theo mùa vụ. Nông hộ hẹn trả nốt tiền nhà sau mùa điều; mất mùa là trễ hẹn. Nhà thầu nên chia đợt thanh toán theo tiến độ, ghi rõ trong hợp đồng, không ứng vật liệu quá nhiều trước khi nhận tiền đợt.
Bán chịu vật liệu cho thợ. Cửa hàng vật liệu cho đội thợ lấy hàng chịu, thợ không thu được tiền chủ nhà thì không trả cửa hàng. Cần hạn mức và theo dõi nợ theo từng công trình.
Xe chở quá tải. Chở quá tải tiết kiệm được một chuyến nhưng làm hư đường làng, hư xe, và bị xử phạt nặng. Đường giao thông nông thôn nhiều nơi chỉ chịu tải trọng thấp.
Thi công mùa mưa. Đổ bê tông khi mưa, đào móng trên đất đỏ ngấm nước, tường xây chưa khô gặp mưa lớn: chất lượng kém, phải sửa. Lịch thi công nên tránh cao điểm mưa.
Vật liệu không rõ nguồn gốc. Cát, đá khai thác trái phép rẻ hơn nhưng có thể bị thu giữ; sắt thép kém chất lượng ảnh hưởng an toàn nhà. Mua của cơ sở có hoá đơn, giấy tờ.
Tai nạn lao động. Làm trên cao không dây an toàn, điện tạm không an toàn, đào giếng không thông khí: tai nạn thường xảy ra ở công trình nhỏ do chủ quan. Trang bị bảo hộ và mua bảo hiểm cho thợ.
Nhận việc và giữ tiếng trong vùng
Ở vùng nông thôn như Bù Gia Mập, công việc xây dựng và vận tải chủ yếu đến qua giới thiệu: chủ nhà hỏi hàng xóm đội thợ nào làm kỹ, đại lý điều hỏi nhau xe nào chở đúng giờ. Một công trình bị nứt, một chuyến hàng bị mất, tiếng xấu lan khắp xã nhanh hơn mọi quảng cáo. Ngược lại, làm đúng hẹn, giá rõ, bảo hành tử tế là cách giữ khách bền nhất.
Với doanh nghiệp xây dựng muốn nhận công trình công cộng ở xã, hồ sơ năng lực là thứ cần chuẩn bị từ sớm: danh sách công trình đã làm, xác nhận nghiệm thu, máy móc sở hữu, nhân sự có chứng chỉ. Nhiều nhà thầu địa phương mất cơ hội chỉ vì hồ sơ không lưu giữ đầy đủ, dù đã làm nhiều công trình tốt.
Hợp đồng bằng văn bản, dù đơn giản, giúp tránh phần lớn tranh chấp: phạm vi công việc, vật liệu chủng loại gì, tiến độ, các đợt thanh toán, bảo hành. Với vận tải, ghi rõ hàng gì, khối lượng, nơi nhận, nơi giao, ai chịu rủi ro khi hàng hư hỏng, thời hạn thanh toán cước.
Muốn tìm đối tác vận tải, nhà cung cấp vật liệu hay doanh nghiệp xây dựng đã đăng ký trên địa bàn và vùng lân cận như Phước Long, Phú Riềng, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành. Trước khi giao việc lớn, nên tới xem công trình họ đã làm, hỏi chủ nhà cũ, và kiểm tình trạng hoạt động của doanh nghiệp theo mã số thuế.
Câu hỏi thường gặp
Xây nhà ở nông thôn Bù Gia Mập có cần giấy phép xây dựng không?
Tuỳ vị trí. Nhà ở riêng lẻ ở nông thôn không thuộc khu vực có quy hoạch chi tiết, không thuộc khu bảo tồn, di tích thường được miễn giấy phép theo quy định, nhưng vẫn phải xây trên đất ở hợp pháp. Nhà gần trục đường chính, khu trung tâm xã hay khu vực có quy hoạch thì có thể phải xin phép. Hỏi UBND xã trước khi khởi công.
Chạy xe tải chở điều thuê ở Bù Gia Mập cần giấy tờ gì?
Cần đăng ký kinh doanh ngành vận tải, giấy phép kinh doanh vận tải theo quy định, phù hiệu cho xe thuộc diện, thiết bị giám sát hành trình, đăng kiểm và bảo hiểm còn hạn, bằng lái phù hợp. Chở thuê thường xuyên mà không có giấy phép có thể bị xử phạt khi kiểm tra.
Mùa mưa ở Bù Gia Mập có xây nhà được không?
Vẫn xây được nhưng chậm và rủi ro hơn: đường vào khó chở vật liệu, đào móng trên đất đỏ ngấm nước dễ sạt, bê tông và tường xây gặp mưa lớn dễ kém chất lượng. Nhiều chủ nhà chọn khởi công đầu mùa khô, tập kết vật liệu trước mùa mưa nếu buộc phải thi công kéo dài.
Nhà thầu ở nơi khác muốn nhận công trình gần biên giới cần làm gì?
Trước khi đưa người và máy móc tới, làm việc với UBND xã và đồn biên phòng về quy định khu vực biên giới, đăng ký tạm trú cho người lao động, xin phép nếu công trình nằm trong vành đai biên giới. Kiểm thêm quy định về rừng nếu công trình gần Vườn quốc gia hay rừng phòng hộ.
Mua đất, đá san lấp ở đâu cho hợp pháp?
Mua của cơ sở có giấy phép khai thác hoặc nguồn hợp pháp, có hoá đơn, chứng từ. Đất đá khai thác trái phép tuy rẻ nhưng có thể bị thu giữ, người mua cũng có thể bị liên đới. Nếu tận dụng đất đào từ chính khu đất của mình, hỏi xã về quy định vận chuyển và đổ thải.
Đường làng bị xe tải chở nặng làm hư thì ai chịu trách nhiệm?
Xe chở quá tải trọng cho phép của đường, cầu là vi phạm, chủ xe và người thuê chở có thể bị xử phạt và phải khắc phục hư hỏng theo quy định. Khi bán vườn cao su thanh lý hay xây nhà cần chở vật liệu nặng, nên thoả thuận trước trách nhiệm sửa đường với bên vận chuyển và báo thôn, xã.