Ở vùng Bù Gia Mập, trái cây vườn nổi bật nhất là sầu riêng, trồng nhiều ở các xã trên đất đỏ, xen trong vườn điều, vườn tiêu hoặc thành vườn riêng; bên cạnh là chôm chôm, bơ, mít, chuối theo mùa. Sầu riêng chính vụ ở vùng Đông Nam Bộ thường rơi vào khoảng giữa năm, đầu mùa mưa. Trái ngon là trái già đủ ngày, chín tự nhiên, cuống còn tươi, gai nở, mùi thơm dịu tỏa ra từ khe múi.
Mấy năm gần đây, nhiều vườn ở vùng Bình Phước cũ chuyển sang trồng sầu riêng, nên mùa sầu riêng đã thành một nhịp sống mới của bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa. Bài này giúp người sống ở đây, người ghé chơi và người mua làm quà hiểu mùa vụ, biết chọn trái, và biết những điều nên hỏi khi mua tại vườn.
Vì sao sầu riêng lên đồi đất đỏ
Sầu riêng là cây nhiệt đới cần đất sâu, thoát nước, có mùa khô đủ dài để phân hoá mầm hoa và mùa mưa đủ nước để nuôi trái. Đất đỏ bazan và đất đồi của vùng Bù Gia Mập đáp ứng được những yêu cầu ấy. Thêm nữa, vùng này ít bị ngập úng, không nhiễm mặn như một số vùng trồng sầu riêng ở đồng bằng sông Cửu Long.
Ngoài đất, khí hậu cũng có phần. Vùng Bù Gia Mập có mùa khô rõ, nắng nhiều, giúp cây ra hoa tập trung; mùa mưa tới đúng lúc trái lớn. Tuy vậy, mưa trái mùa lúc cây trổ bông có thể làm rụng hoa, giảm trái. Người trồng sầu riêng ở đây vì vậy rất để ý thời tiết, có nhà đầu tư hệ thống tưới, che chắn để chủ động.
Trước kia, sầu riêng ở đây thường chỉ là vài cây trồng quanh nhà. Khi thị trường sầu riêng mở rộng, nhiều hộ bắt đầu trồng xen trong vườn điều, vườn tiêu, cà phê, rồi một số chuyển hẳn sang vườn chuyên canh. Đi trên các đường liên xã, dễ thấy những hàng cây sầu riêng non mới trồng bên cạnh vườn điều già.
Chuyển đổi này mang lại thu nhập cho nhiều gia đình, nhưng cũng có rủi ro: sầu riêng cần vốn lớn, chăm sóc kỹ, dễ bị bệnh, và giá lên xuống mạnh. Những chuyện kỹ thuật và thị trường thuộc về mục nông nghiệp của trang; ở đây chỉ nói về sầu riêng ở góc người ăn, người mua.
Lịch trái cây vườn vùng Bù Gia Mập
Lịch dưới đây là khung tham khảo theo kinh nghiệm chung ở vùng Đông Nam Bộ. Mỗi vườn, mỗi giống, mỗi năm thời tiết có thể sớm hoặc muộn hơn vài tuần, có vườn còn làm trái nghịch vụ:
| Loại trái | Mùa thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sầu riêng | Khoảng giữa năm, đầu mùa mưa | Một số vườn xử lý ra trái sớm hoặc nghịch vụ |
| Chôm chôm | Mùa mưa | Trái chín đỏ, nên ăn trong vài ngày |
| Bơ | Mùa mưa | Nhiều giống, có loại chín sớm, chín muộn |
| Mít | Rải rác quanh năm | Mít ta, mít Thái trồng quanh nhà, quanh vườn |
| Chuối | Quanh năm | Trồng xen, làm hàng rào, che bóng cây non |
| Trái điều | Mùa khô | Ăn tại chỗ, hư rất nhanh |
Ai muốn ăn sầu riêng chín cây ngay tại vườn nên hỏi trước người quen trong vùng về thời điểm năm đó, vì mùa có thể đến sớm hoặc trễ khá nhiều so với năm trước.
Chọn sầu riêng chín cây: các bước kiểm tra
Người trồng sầu riêng lâu năm có thể nhìn là biết trái đủ ngày hay chưa. Người mua bình thường có thể dựa vào các dấu hiệu sau:
- Xem cuống: cuống còn tươi, chắc, có màu xanh hoặc hơi nâu; cuống héo khô quắt là trái đã cắt lâu.
- Xem gai: trái già gai thường nở, khoảng cách giữa các gai rộng hơn, đầu gai hơi chuyển màu; trái non gai nhọn sát nhau, cứng.
- Ngửi: trái chín có mùi thơm đặc trưng tỏa ra quanh trái, nhất là ở khe múi; trái không có mùi hoặc mùi hăng chua là chưa chín hoặc có vấn đề.
- Gõ nhẹ: dùng cán dao hay que gõ vào gai, trái chín cho tiếng bộp, trầm; trái non tiếng cứng, đanh. Cách này cần quen tay mới chắc.
- Nhìn khe múi: trái chín tới có thể hé nhẹ ở đường khe; nứt toác là đã chín quá hoặc rụng va đập.
- Nhờ người bán bổ thử hoặc cam kết đổi: nhiều nơi bán tại vườn sẵn lòng bổ trái tại chỗ để khách xem cơm.
Cơm sầu riêng ngon thường ráo, dẻo, màu vàng đều, hạt lép nhiều hay ít tuỳ giống. Cơm nhão, ướt, có vệt trắng sượng hoặc mùi lạ là trái không đạt.
Trái chín ép và những điều người mua nên biết
Ở nhiều vùng trồng sầu riêng trên cả nước, có tình trạng cắt trái non hoặc chưa đủ ngày rồi dùng chất kích thích để ép chín cho kịp bán. Trái loại này vỏ có thể vàng đẹp, nhưng cơm sượng, nhạt, đôi khi cơm chín ngoài mà trong còn cứng. Bản thân chất kích thích chín có loại được phép dùng đúng liều lượng; vấn đề nằm ở trái non bị ép chín và việc dùng hoá chất không rõ nguồn gốc.
Người mua có thể giảm rủi ro bằng cách mua trái còn trên cây hoặc vừa cắt tại vườn, hỏi rõ cắt ngày nào, để trái tự chín ở nhà một hai ngày. Trái mua ở vườn quen, có người bán chịu bổ thử, đổi trái hư, là lựa chọn an toàn hơn trái bày bán ven đường không rõ xuất xứ.
Không nên vội quy kết mọi trái vỏ vàng đều là trái ngâm thuốc. Có những giống sầu riêng vỏ tự nhiên chuyển màu khi chín. Cách chắc nhất vẫn là xem cuống, ngửi mùi, và nếu được, bổ thử trước khi mua số lượng lớn.
Mua sầu riêng và trái cây tại vườn: phép lịch sự và lưu ý
Hỏi trước, không tự vào vườn. Vườn sầu riêng là tài sản lớn của gia đình, có khi có chó giữ vườn. Muốn mua tại vườn, nên đi cùng người quen, hoặc hỏi ở các điểm bán gần vườn để được dẫn vào.
Không đứng dưới tán cây khi trái đang treo. Trái sầu riêng nặng, có gai; trái chín có thể rụng bất ngờ. Nhiều vườn buộc dây trái, nhưng vẫn nên đi theo lối chủ vườn chỉ, tránh đứng ngay dưới chùm trái lớn.
Hỏi rõ cách tính trước khi bổ. Giá theo ký, theo trái hay theo loại, trái bổ ra hư có được đổi không, có phí bổ, phí đóng gói không. Nói rõ từ đầu thì cả hai bên đều vui.
Không bẻ, hái tuỳ tiện. Kể cả trái mít, trái chuối quanh vườn cũng là của chủ nhà. Muốn ăn thử, cứ hỏi, đa số chủ vườn sẵn lòng mời.
Giữ vệ sinh. Vỏ sầu riêng, vỏ chôm chôm, hạt bơ nên gom lại, bỏ đúng chỗ chủ vườn chỉ. Mùa mưa vỏ trái vứt bừa dễ thu hút ruồi muỗi.
Mang sầu riêng đi xa và cách bảo quản
Sầu riêng mua làm quà đi xa nên chọn trái già nhưng chưa chín hẳn, để trái chín dần trên đường hoặc khi về tới nhà. Trái đã chín nứt múi chỉ nên ăn ngay. Bọc trái trong giấy báo hoặc túi lưới, xếp vào thùng giấy có lỗ thoáng, đặt chắc chắn để không lăn va đập.
Mùi sầu riêng rất mạnh. Nhiều nhà xe, xe khách và phương tiện công cộng có quy định hạn chế hoặc không nhận chở sầu riêng trong khoang khách, hoặc yêu cầu đóng gói kín, để ở khoang hàng. Trước khi mang theo, nên hỏi nhà xe để tránh bị từ chối giữa đường.
Về tới nhà, sầu riêng chưa chín để nơi thoáng mát, tránh nắng; khi chín, tách múi cho vào hộp kín, để ngăn mát và ăn trong vài ngày. Muốn để lâu hơn, có thể cấp đông múi sầu riêng trong hộp kín, khi ăn rã đông trong ngăn mát.
Chôm chôm, bơ cũng có thể mang về, nhưng nên chọn trái vừa chín tới. Bơ già chưa chín để nơi thoáng sẽ chín dần trong vài ngày; chôm chôm thì nên ăn sớm vì vỏ khô và thâm nhanh.
Trái cây vườn trong đời sống thường ngày
Với người sống ở bốn xã, trái cây vườn trước hết là món ăn nhà. Mít chín cây, chuối sứ, chuối già hương trồng quanh nhà là thứ ngày nào cũng có. Mùa sầu riêng, nhà nào có vài cây thường để dành trái ngon nhất biếu họ hàng, mời khách, gửi cho con cháu đi làm xa.
Mùa trái cây cũng là mùa có việc làm: hái trái, phân loại, đóng thùng, vận chuyển. Nhiều lao động địa phương và từ nơi khác tới làm thời vụ ở các vườn sầu riêng, giống như mùa điều, mùa tiêu. Chợ xã đông hơn, quán ăn đông hơn, đường liên xã có thêm xe tải chở trái đi tiêu thụ.
Một nét đáng chú ý là thói quen biếu trái. Nhà có vườn ít khi bán hết; trái đẹp nhất thường được để dành mang sang biếu thầy cô giáo của con, biếu hàng xóm mới chuyển tới, biếu người đã giúp đỡ mình trong năm. Người nhận cũng thường đáp lại bằng thứ nhà mình có, có khi là con gà, có khi là ít hạt điều.
Người mới chuyển về sống, nếu có đất, có thể trồng vài cây ăn trái quen thuộc như chuối, mít, bơ quanh nhà. Chúng không cần chăm nhiều, vài năm là có trái. Hàng xóm thường sẵn lòng cho cây giống, chỉ cách trồng, và đó cũng là cách nhanh để làm quen với láng giềng.
Ăn sầu riêng thế nào cho vừa: vài lưu ý sức khoẻ
Sầu riêng nhiều năng lượng, nhiều đường và chất béo. Ăn vài múi trong bữa tráng miệng thường không sao với người khoẻ mạnh, nhưng ăn cả trái một lúc dễ gây đầy bụng, nóng trong, khó ngủ. Người địa phương có thói quen ăn sầu riêng xong uống thêm nước, ăn kèm trái cây mát như măng cụt, chôm chôm hoặc uống nước dừa, đây là thói quen dân gian, không phải lời khuyên y khoa.
Người có bệnh tiểu đường, thừa cân, bệnh tim mạch nên hạn chế lượng ăn, hỏi bác sĩ nếu muốn ăn thường xuyên. Một lời dặn được nhắc nhiều là không nên uống rượu bia cùng lúc với ăn nhiều sầu riêng, vì cả hai đều nặng cho cơ thể và có thể gây khó chịu.
Với trẻ nhỏ, nên cho ăn ít, bỏ hạt cẩn thận để tránh hóc. Hạt sầu riêng sống không ăn được; một số nơi luộc hoặc nướng hạt để ăn, nhưng nếu không quen thì không nên thử.
Cuối cùng, mùi sầu riêng là thứ không phải ai cũng thích. Khi ăn ở nơi đông người, phòng trọ chung, khách sạn, nên hỏi ý mọi người xung quanh. Nhiều khách sạn và nhà nghỉ không cho mang sầu riêng vào phòng; tôn trọng quy định đó cũng là phép lịch sự của người đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng Bù Gia Mập chín vào tháng mấy?
Sầu riêng chính vụ ở vùng Đông Nam Bộ thường vào khoảng giữa năm, đầu mùa mưa. Tuy nhiên mỗi vườn, mỗi giống và mỗi năm có thể sớm muộn khác nhau, một số vườn còn làm trái nghịch vụ. Nên hỏi người quen trong vùng trước khi đi.
Làm sao biết sầu riêng bị ép chín?
Trái ép chín thường có cuống héo, mùi nhạt hoặc hăng, cơm sượng, nhạt, chín không đều. Cách chắc nhất là mua trái vừa cắt tại vườn, xem cuống, ngửi mùi, nhờ người bán bổ thử. Không nên quy kết chỉ dựa vào màu vỏ vì có giống vỏ tự chuyển vàng.
Có thể mang sầu riêng lên xe khách không?
Tuỳ nhà xe. Nhiều xe khách hạn chế hoặc không nhận sầu riêng trong khoang khách vì mùi mạnh, có nơi nhận nếu đóng gói kín để khoang hàng. Nên hỏi nhà xe trước khi mua để tránh bị từ chối giữa đường.
Mua sầu riêng tại vườn có rẻ hơn ở chợ không?
Không nhất thiết. Giá tại vườn phụ thuộc giống, loại trái, thời điểm và thoả thuận với chủ vườn. Lợi ích chính khi mua tại vườn là chọn được trái vừa cắt, được bổ thử và hỏi rõ nguồn gốc. Nên hỏi kỹ cách tính trước khi mua.
Sầu riêng để được bao lâu sau khi chín?
Trái chín nguyên vỏ nên ăn trong một hai ngày. Đã tách múi thì để hộp kín trong ngăn mát, dùng trong vài ngày. Muốn để lâu hơn có thể cấp đông múi. Cơm có mùi chua, lên men thì không nên ăn.
Ngoài sầu riêng, nên thử trái gì ở vùng Bù Gia Mập?
Mùa khô có trái điều ăn tại chỗ, mùa mưa có chôm chôm, bơ. Mít, chuối trồng quanh nhà có gần như quanh năm. Ghé chợ xã buổi sáng sẽ thấy trái theo mùa do chính người trồng mang ra bán.