Cạo mủ cao su là lấy đi một lớp vỏ rất mỏng theo đường nghiêng trên thân cây để mủ chảy ra, làm vào lúc rạng sáng khi cây còn căng nhựa, và nghỉ cạo vào mùa cây rụng lá thay lá giữa mùa khô. Cạo đúng thì một cây khai thác được nhiều năm; cạo sai, phạm vào lớp tượng tầng hay cạo quá dày, thì mặt cạo hỏng, cây khô mủ.
Ở Bù Gia Mập, cao su có mặt cả ở các nông trường lớn lẫn vườn tiểu điền của từng hộ. Những đêm mùa cạo, đèn pin đội đầu chấp chới trong các lô cao su dọc đường từ Phú Nghĩa đi Đa Kia là cảnh quen thuộc. Nhiều gia đình vừa có vườn điều vừa có vài lô cao su, hoặc đi cạo thuê.
Bài này nói về nguyên lý kỹ thuật cạo dành cho người mới tiếp xúc. Kỹ thuật thật chỉ học được bằng tay, bên cạnh người cạo giỏi; con số chính xác về độ dày vỏ cạo, nhịp cạo nên theo quy trình kỹ thuật của ngành cao su và hướng dẫn tập huấn.
Vì sao phải cạo lúc rạng sáng
Mủ cao su nằm trong hệ thống ống mủ ở lớp vỏ cây, chạy xoắn nghiêng quanh thân. Khi cắt đứt những ống này, áp lực bên trong đẩy mủ chảy ra. Áp lực đó cao nhất vào ban đêm và sáng sớm, khi trời mát, cây thoát hơi nước ít và các tế bào căng nước. Khi nắng lên, cây thoát nước mạnh, áp lực giảm, mủ chảy ít và đông nhanh trên miệng cạo.
Vì vậy người cạo ở Bù Gia Mập thường ra lô từ khi trời còn tối, có nơi từ nửa đêm về sáng, đội đèn để làm. Khoảng giữa buổi sáng, khi mủ ngừng chảy, họ quay lại trút mủ từ chén vào thùng. Đây là nghề thức khuya dậy sớm, ảnh hưởng nhiều đến sức khoẻ và sinh hoạt gia đình.
Giờ cạo cụ thể còn phụ thuộc mùa và thời tiết. Những tháng nóng, người cạo thường đi sớm hơn để kịp trước khi nắng gắt; những đêm gió lạnh cuối năm, mủ chảy chậm hơn một chút. Quan trọng là giữ nhịp đều đặn, vì cây quen với chế độ khai thác ổn định sẽ cho mủ đều hơn so với cạo lúc sớm lúc muộn.
Không cạo khi vỏ cây còn ướt mưa. Nước mưa làm mủ chảy tràn khỏi máng, loãng, dễ bẩn; mặt cạo ướt cũng dễ nhiễm nấm. Những ngày mưa đêm, người cạo phải chờ vỏ ráo hoặc bỏ phiên, nên thu nhập mùa mưa có tháng không đều.
Miệng cạo và mặt cạo: những khái niệm cơ bản
Mặt cạo. Phần vỏ trên thân cây được dành để khai thác, thường chia theo các vị trí và chu kỳ trong quy trình. Mặt cạo được quản lý cẩn thận vì vỏ cạo đi cần nhiều năm để tái sinh.
Miệng cạo nghiêng. Đường cạo chạy chéo từ trên cao xuống thấp, theo chiều cắt được nhiều ống mủ nhất và để mủ tự chảy về máng dẫn. Góc nghiêng và chiều dài miệng cạo theo quy định kỹ thuật.
Độ dày vỏ cạo mỗi lần. Mỗi lần cạo chỉ lấy đi một lát vỏ rất mỏng. Cạo dày tốn vỏ, mặt cạo mau hết; cạo mỏng quá thì mủ ra ít. Đây là chỗ tay nghề người cạo thể hiện rõ nhất.
Độ sâu. Cạo phải đủ sâu để cắt các ống mủ ở lớp trong, nhưng không được chạm vào lớp tượng tầng sát gỗ. Phạm vào tượng tầng làm vỏ tái sinh sần sùi, u bướu, có khi không cạo lại được.
Nhịp cạo. Không cạo mỗi ngày trên một cây mà theo nhịp cách ngày, cách hai ngày hoặc thưa hơn tuỳ chế độ khai thác, để cây kịp tái tạo mủ. Cạo dày nhịp hơn mức cây chịu được là nguyên nhân thường gặp của khô mặt cạo.
Khi nào cây được mở cạo
Cây cao su cần một giai đoạn kiến thiết cơ bản nhiều năm trước khi đưa vào khai thác. Việc mở cạo không tính theo tuổi cây một cách máy móc, mà theo kích thước thân: khi đo chu vi thân ở độ cao quy định đạt tiêu chuẩn của quy trình, cây mới được mở miệng cạo. Một lô thường chỉ mở cạo khi phần lớn cây trong lô đạt chuẩn.
Mở cạo sớm vì nóng lòng có thu là sai lầm phổ biến ở vườn tiểu điền. Cây nhỏ mà cạo sớm sẽ chậm lớn, sản lượng cả đời cây thấp hơn, dễ khô mặt cạo. Lời khuyên chung của ngành là kiên nhẫn chờ cây đạt chuẩn.
Với hộ mới mua lại vườn cao su ở Bù Gia Mập, nên hỏi rõ năm trồng, năm mở cạo, chế độ cạo đã áp dụng, mặt cạo đang ở vị trí nào. Một vườn bị cạo kiệt sức, mặt cạo hư nhiều sẽ cho mủ kém hơn hẳn một vườn cùng tuổi được cạo đúng quy trình.
Mùa nghỉ cạo: khi cây thay lá
Vào giữa mùa khô, thường khoảng những tháng đầu năm ở vùng Đông Nam Bộ, cây cao su rụng lá rồi ra lá mới. Cả lô cao su trơ cành, lá khô phủ kín mặt đất, rồi chỉ vài tuần sau là màu lá non xanh nhạt. Trong giai đoạn này cây dồn sức cho lá mới, mủ ra ít và cây yếu hơn, nên quy trình khuyến cáo nghỉ cạo.
Mùa nghỉ cạo là lúc người làm cao su sửa dụng cụ, vệ sinh lô, chăm phân bón và làm việc khác. Nhiều người cạo thuê chuyển sang đi nhặt điều, vì mùa nghỉ cạo trùng với mùa điều chín. Sự đan xen này giúp lao động ở bốn xã có việc gần như quanh năm.
Lá cao su khô phủ dày giữa mùa khô cũng là nguy cơ cháy. Lửa từ việc đốt rác, đốt cỏ ven lô có thể lan nhanh trong lớp lá khô, làm cháy vỏ cây ở phần gốc. Giữ đường ranh sạch lá, không đốt trong lô vào mùa khô là quy tắc chung của các vườn cao su ở đây.
Các dạng mủ thu được trên vườn
Trong một phiên cạo, người cạo không chỉ thu một loại mủ. Phân biệt các dạng giúp hiểu vì sao người mua tính giá khác nhau.
| Dạng mủ | Hình thành thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mủ nước | Mủ lỏng chảy vào chén, trút về thùng trong buổi sáng | Cần đưa tới nơi thu mua sớm, tránh đông trước khi giao |
| Mủ chén (mủ đông) | Mủ để đông lại trong chén | Nhiều hộ tiểu điền bán dạng này cho tiện |
| Mủ dây | Lớp mủ đông lại trên miệng cạo | Gỡ ra trước lần cạo sau |
| Mủ đất | Mủ rơi vãi xuống đất, lẫn tạp chất | Chất lượng thấp nhất |
Giá trị của mủ được tính theo hàm lượng cao su khô trong mủ, chứ không chỉ theo trọng lượng. Cách tính này được nói kỹ trong bài về bán điều thô và mủ cao su của mục này. Trang không nêu giá mủ.
Những lỗi làm hỏng vườn cao su
Cạo phạm vào tượng tầng. Để lại u bướu trên vỏ tái sinh, mặt cạo sau này khó cạo, mủ ít.
Cạo dày nhịp, dùng chất kích thích mủ quá mức. Mủ ra nhiều trước mắt nhưng cây kiệt sức, dẫn tới khô mặt cạo: miệng cạo không còn chảy mủ ở một đoạn hoặc cả đường. Chất kích thích mủ chỉ nên dùng theo quy trình và hướng dẫn kỹ thuật.
Không xử lý bệnh mặt cạo mùa mưa. Mùa mưa, mặt cạo dễ bị nấm gây loét, thối vỏ. Vệ sinh dao cạo, theo dõi mặt cạo và xử lý theo hướng dẫn giúp hạn chế lây lan.
Bỏ bê vườn khi giá mủ thấp. Không bón phân, không làm cỏ nhiều năm khiến cây suy, khi giá tốt trở lại thì vườn đã xuống cấp. Ngưng cạo tạm thời có thể hợp lý, nhưng vẫn nên giữ vườn ở mức tối thiểu.
Dao cạo cùn. Dao cùn làm miệng cạo nham nhở, tốn vỏ, cây bị tổn thương nhiều. Người cạo giỏi mài dao mỗi ngày.
Cạo thuê và cạo cho vườn nhà: chuyện của người lao động
Ở Bù Gia Mập, nhiều người cạo mủ thuê cho chủ vườn tiểu điền theo những hình thức khác nhau: ăn công theo ngày, chia tỷ lệ mủ, hay khoán theo phần cây. Mỗi cách đều có ưu nhược; điều quan trọng là thoả thuận rõ ràng từ đầu về số phần cây, nhịp cạo, việc chăm sóc vườn và cách xử lý khi mưa phải nghỉ.
Chủ vườn nên chọn người cạo có tay nghề, vì một mùa cạo ẩu có thể làm hỏng mặt cạo mà nhiều năm sau mới thấy hậu quả. Người cạo nên được trang bị đèn, dao tốt, ủng, và được nghỉ khi trời mưa đêm. Làm việc lúc nửa đêm trong lô vắng cũng có rủi ro rắn rết, ngã; nên đi có bạn hoặc báo người nhà vị trí lô.
Với người mới đến Bù Gia Mập tìm việc, cạo mủ là một trong những nghề có nhu cầu ổn định, nhưng cần học nghề nghiêm túc. Hỏi những người cạo lâu năm, các nông trường hoặc lớp tập huấn để được hướng dẫn đúng ngay từ đầu, đừng tự mò bằng một con dao trên vườn người khác.
Chăm vườn ngoài giờ cạo và sức khoẻ người cạo
Năng suất mủ không chỉ đến từ tay người cạo. Vườn cao su cần được bón phân hằng năm theo tuổi cây và loại đất, làm cỏ ở hàng cây, giữ thảm phủ giữa hàng để chống xói mòn trên đất dốc. Nhiều vườn tiểu điền ở Bù Gia Mập trồng xen cây họ đậu trong những năm kiến thiết cơ bản để giữ đất và có thêm thu nhập, rồi để thảm cỏ tự nhiên khi tán đã khép.
Mùa mưa, việc kiểm tra mặt cạo, lau sạch dao, quét thuốc bảo vệ mặt cạo theo hướng dẫn khi có dấu hiệu bệnh là phần việc không thể bỏ. Mùa khô, dọn đường ranh, gom lá khô quanh gốc ở những chỗ gần đường đi, gần nhà để phòng cháy.
Về sức khoẻ, người cạo mủ làm việc trái giờ sinh học nhiều năm liền, thiếu ngủ, ăn uống thất thường, dễ mệt mỏi, đau lưng vai và căng mắt dưới ánh đèn. Ngủ bù buổi trưa, ăn đủ bữa sáng sau phiên cạo, đội đèn đủ sáng, mang ủng và găng tay khi trút mủ, là những thói quen nhỏ giữ sức lâu dài. Phụ nữ mang thai nên hạn chế đi cạo khuya một mình trong lô xa.
Đi lại trong lô cao su ban đêm cũng cần cẩn thận với rắn, rết, ong vò vẽ làm tổ trên cành thấp. Mang theo điện thoại, báo người nhà giờ đi giờ về, và biết đường ra trạm y tế gần nhất là điều nên làm. Khi bị rắn cắn, giữ bình tĩnh, hạn chế cử động và đưa ngay tới cơ sở y tế, không tự chích rạch hay đắp lá.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su trồng bao lâu thì cạo được?
Phải qua giai đoạn kiến thiết cơ bản nhiều năm và chỉ mở cạo khi chu vi thân đạt tiêu chuẩn của quy trình kỹ thuật. Thời gian cụ thể phụ thuộc giống, đất và chăm sóc, nên đo thân cây chứ đừng chỉ đếm tuổi.
Vì sao cạo mủ phải đi từ nửa đêm hoặc rạng sáng?
Vì lúc trời mát, cây thoát hơi nước ít, áp lực trong ống mủ cao nên mủ chảy nhiều và lâu. Khi nắng lên, áp lực giảm, mủ chảy ít và đông nhanh, năng suất phiên cạo giảm rõ.
Khô mặt cạo là gì, có chữa được không?
Khô mặt cạo là hiện tượng miệng cạo không còn chảy mủ ở một đoạn hoặc toàn bộ, thường do khai thác quá sức. Khi mới chớm, nghỉ cạo và điều chỉnh chế độ khai thác có thể giúp cây hồi phục một phần; nên hỏi cán bộ kỹ thuật.
Có nên dùng thuốc kích thích mủ không?
Chất kích thích mủ là công cụ được dùng trong ngành, nhưng chỉ an toàn khi đúng loại, đúng nồng độ, đúng chế độ cạo. Lạm dụng để tăng mủ trước mắt dễ làm cây kiệt sức, khô mặt cạo và giảm tuổi khai thác.
Mưa đêm có cạo được không?
Không nên cạo khi vỏ còn ướt. Mủ sẽ tràn ra ngoài máng, loãng và bẩn, mặt cạo ướt dễ nhiễm nấm. Người cạo thường chờ vỏ ráo hoặc nghỉ phiên đó.
Học cạo mủ ở đâu cho đúng kỹ thuật?
Các nông trường cao su và một số chương trình khuyến nông có tổ chức đào tạo, tập huấn cạo mủ. Học trực tiếp bên cạnh người cạo giỏi trong vài tuần đầu cũng là cách phổ biến ở Bù Gia Mập.