Ở Bù Gia Mập, một năm của cây điều xoay quanh hai mùa: mùa mưa (khoảng tháng 5–10) là lúc cây nghỉ sau thu hoạch, ra đọt và tích luỹ; mùa khô (khoảng tháng 11–4) là lúc cây ra hoa, đậu trái và cho thu hoạch, rộ nhất thường từ tháng 2 tới tháng 4.
Nắm được lịch này giúp người trồng làm đúng việc vào đúng lúc: tỉa cành sau vụ, bón phân khi cây cần, theo dõi sâu bệnh lúc ra đọt và trổ bông, chuẩn bị nhân công và sân phơi trước mùa nhặt. Làm lệch nhịp, chẳng hạn bón đạm nhiều sát mùa ra hoa, có thể làm cây ra lá thay vì ra bông.
Mốc tháng dưới đây là khung chung cho vùng Bù Gia Mập. Năm mưa sớm hay khô kéo dài, giống trồng bằng hạt hay ghép, vườn ở chỗ cao hay thấp đều làm lịch xê dịch vài tuần. Hãy dùng nó làm khung, rồi điều chỉnh theo vườn của mình.
Khung lịch một năm của vườn điều
Bảng dưới gom các giai đoạn chính theo tháng dương lịch. Cột việc chính chỉ nêu nguyên lý; liều phân, thuốc cụ thể cần hỏi khuyến nông địa phương.
| Khoảng thời gian | Giai đoạn của cây | Việc chính trong vườn |
|---|---|---|
| Tháng 5–6 | Kết thúc thu hoạch, đầu mùa mưa | Dọn vườn, tỉa cành khô, cành sâu bệnh; bón phân phục hồi khi đất đủ ẩm |
| Tháng 7–9 | Ra đọt, lá mới | Theo dõi sâu ăn lá, bọ xít muỗi trên đọt non; làm cỏ, giữ thông thoáng |
| Tháng 9–10 | Lá già, cây tích luỹ | Bón phân lần hai (thường nhiều lân, kali hơn đạm); chuẩn bị vườn cho mùa khô |
| Tháng 11–1 | Ra đọt mang hoa, trổ bông | Theo dõi sát bọ xít muỗi, bọ trĩ, thán thư; dọn sạch thực bì dưới tán |
| Tháng 12–3 | Đậu trái, trái lớn | Hạn chế làm động cây; chú ý mưa trái mùa và sương muối |
| Tháng 2–5 | Trái chín, rụng | Nhặt hạt hằng ngày hoặc cách ngày; tách hạt, phơi, bảo quản |
Lưu ý: cây điều không ra hoa cùng lúc trên toàn tán. Một cây có thể vừa có bông, vừa có trái non, vừa có trái chín, nên mùa nhặt kéo dài nhiều tuần và việc phòng sâu bệnh cũng phải trải dài theo.
Sau thu hoạch: giai đoạn bị xem nhẹ nhất
Khi trái cuối cùng đã rụng và những cơn mưa đầu mùa về, nhiều người coi vườn điều như được nghỉ. Thật ra đây là lúc quyết định một phần năng suất năm sau. Cây vừa nuôi một vụ trái, cần được phục hồi; những cành khô, cành bị sâu đục, cành mọc vào trong tán và cành sà sát đất nên được tỉa bỏ để tán thông thoáng, ánh sáng xuống được các cành mang hoa.
Tỉa xong nên gom cành sâu bệnh ra khỏi vườn thay vì để mục dưới gốc, vì đó là nơi trú của sâu đục thân và nấm bệnh. Vết cắt lớn có thể quét vôi hoặc chất bảo vệ vết cắt theo hướng dẫn khuyến nông để hạn chế nấm xâm nhập.
Bón phân phục hồi nên làm khi đất đã đủ ẩm sau vài trận mưa, để phân tan và rễ hút được. Ở đất đồi dốc như nhiều vườn tại Phú Nghĩa hay Đăk Ơ, bón theo rãnh hoặc hố quanh mép tán, lấp đất lại, sẽ hạn chế phân bị nước mưa cuốn trôi xuống chân dốc.
Mùa mưa: ra đọt và tích luỹ
Từ khoảng tháng 7 tới tháng 9, cây điều đâm những đợt lộc non. Đây là những cành sẽ mang hoa ở mùa khô tới, nên giữ cho đọt khoẻ là giữ vụ sau. Đọt non là món khoái khẩu của bọ xít muỗi, sâu cuốn lá, sâu đục chồi. Người trồng có kinh nghiệm thường đi vườn buổi sáng, nhìn kỹ đọt: vết chích thâm đen, đọt héo rũ, lá bị cuốn là dấu hiệu cần chú ý.
Mùa mưa cũng là mùa cỏ mọc nhanh. Cỏ dưới tán không hẳn là xấu nếu được cắt thấp, vì nó giữ đất khỏi xói mòn trên dốc. Cái cần tránh là để cỏ và dây leo phủ kín gốc, gây ẩm và thành chỗ trú cho sâu bệnh. Nhiều hộ chọn cách cắt cỏ, để lại lớp phủ mỏng, thay vì làm sạch trắng.
Cuối mùa mưa, khi lá đã già, cây bước vào giai đoạn tích luỹ cho ra hoa. Lần bón phân thứ hai thường đặt vào khoảng này, với nguyên tắc chung là giảm đạm, tăng lân và kali để cây chuyển sang sinh sản. Tỷ lệ cụ thể phụ thuộc đất từng vườn, nên hỏi khuyến nông hoặc làm phân tích đất nếu có điều kiện.
Ở những vườn có trồng xen cây họ đậu hoặc giữ thảm cỏ dưới tán, mùa mưa cũng là lúc lớp phủ này phát triển mạnh nhất. Cắt cỏ rồi để lại làm lớp phủ gốc trước khi vào mùa khô giúp đất giữ ẩm lâu hơn trong những tháng không mưa, giảm nhiệt độ mặt đất đỏ vốn hấp nắng rất mạnh ở Bù Gia Mập.
Mùa khô: trổ bông và đậu trái
Khi gió mùa khô về và trời hửng nắng, những cành đọt cuối mùa mưa bắt đầu trổ chùm hoa nhỏ màu trắng ngà pha hồng. Một chùm có rất nhiều hoa nhưng chỉ một phần nhỏ đậu trái, đó là đặc điểm tự nhiên của cây điều, không phải bệnh. Côn trùng thụ phấn, trong đó có ong và các loài côn trùng nhỏ, giúp hoa đậu; vì vậy phun thuốc tràn lan lúc hoa nở có thể làm hại chính quá trình đậu trái.
Giai đoạn trổ bông là giai đoạn nhạy cảm nhất. Mưa trái mùa, sương mù dày nhiều sáng liền, hay độ ẩm cao kéo dài tạo điều kiện cho bệnh thán thư làm cháy bông, thối trái non. Bọ xít muỗi chích hút chùm hoa và trái non để lại vết thâm. Người trồng thường phải đi vườn dày hơn, quyết định xử lý dựa trên mức độ thấy được chứ không theo lịch cứng.
Từ khi đậu tới khi chín, hạt điều phát triển trước, rồi phần "trái" (thật ra là cuống phình to) mới lớn nhanh và đổi màu đỏ, vàng. Đây cũng là lúc nên tránh rung lắc cây, tránh đốt thực bì dưới tán, và dọn sạch mặt đất dưới tán để chuẩn bị nhặt.
Mùa nhặt hạt: làm sao cho hạt tốt
Hạt điều ngon nhất khi được nhặt từ trái chín rụng tự nhiên. Các bước dưới đây là cách làm phổ biến của nhiều hộ ở Bù Gia Mập:
- Dọn mặt đất dưới tán trước mùa rụng: phát cỏ, gom lá khô, để dễ thấy trái và tránh hạt nằm lẫn trong rác ẩm.
- Nhặt đều đặn, thường mỗi ngày hoặc cách ngày. Trái nằm lâu dưới đất, nhất là khi có sương hay mưa, hạt dễ hút ẩm, mốc, giảm chất lượng.
- Tách hạt khỏi trái ngay bằng cách vặn nhẹ. Phần trái điều có thể bỏ lại làm phân hoặc tận dụng làm món ăn, làm thức ăn chăn nuôi.
- Phơi hạt trên sân xi măng, bạt sạch hoặc tấm lưới kê cao, cào trở đều. Hạt khô thì lắc nghe tiếng nhân lục cục rõ.
- Bảo quản trong bao sạch, kê cao khỏi nền, nơi khô thoáng, tránh hạt hút ẩm trở lại trước khi bán.
Hạt nhặt muộn, phơi chưa khô hay lẫn hạt lép, hạt non sẽ bị người mua trừ giá hoặc chê. Cách người mua đánh giá hạt thô được nói kỹ trong bài về bán điều thô và mủ cao su của mục này.
Những điều dễ làm lệch nhịp mùa vụ
Sai lầm thường gặp nhất là bón nhiều phân đạm sát mùa ra hoa với ý nghĩ "cho cây khoẻ". Kết quả là cây ra một đợt đọt lá xanh mướt thay vì ra bông, vụ đó lỡ. Thứ hai là tưới nước vào lúc cây đang chuẩn bị ra hoa ở những vườn có hệ thống tưới, cũng có thể kích cây ra lá. Nguyên lý chung: giai đoạn chuyển sang ra hoa, cây cần một khoảng khô hạn nhẹ.
Một sai lầm khác là phun thuốc tràn lan trong lúc hoa nở rộ vì sợ sâu bệnh. Ngoài chuyện tốn kém, việc này làm chết ong và các côn trùng giúp thụ phấn, đồng thời diệt luôn thiên địch như kiến vàng, nhện, bọ rùa vốn đang giữ sâu hại ở mức thấp. Kết quả là năm sau sâu bệnh có khi còn nặng hơn. Nếu cần xử lý trong mùa hoa, nên hỏi khuyến nông về loại thuốc và giờ phun ít hại côn trùng có ích, thường là chiều muộn khi ong đã về tổ.
Sai lầm thứ ba là bỏ mặc vườn sau thu hoạch. Không tỉa cành, không bón phục hồi, cây ra đọt yếu, vụ sau ít bông. Vườn điều già ở Bù Gia Mập năng suất thấp một phần vì nhiều năm liền chỉ được "thu" mà không được "nuôi".
Cuối cùng là chuyện thời tiết, thứ không ai kiểm soát được. Điều người trồng làm được là chuẩn bị: vườn thông thoáng để hoa mau khô sau mưa, theo dõi dự báo thời tiết, hỏi khuyến nông khi thấy dấu hiệu bệnh lan. Ở bốn xã Bù Gia Mập, những nhóm trồng điều cùng xóm hay trao đổi với nhau vào mùa trổ bông, đó cũng là một cách giảm rủi ro.
Nhân công và chuẩn bị cho mùa nhặt
Tính trước số người cần. Mùa nhặt điều ở Bù Gia Mập trùng nhau giữa các vườn, nên khi cao điểm, người làm thuê không dễ tìm. Hộ có vườn rộng thường hẹn người từ trước Tết, nhiều khi là bà con trong buôn, người quen ở xã khác hoặc lao động từ nơi khác lên theo mùa.
Thoả thuận cách trả công rõ ràng. Có nơi trả theo ngày công, có nơi trả theo lượng hạt nhặt được. Mỗi cách có ưu nhược riêng: trả theo ngày dễ tính nhưng khó kiểm năng suất; trả theo lượng hạt khuyến khích làm nhanh nhưng dễ nhặt lẫn hạt non. Nói rõ từ đầu để tránh tranh cãi. Trang không nêu mức công cụ thể vì thay đổi theo năm và theo nơi.
Chuẩn bị sân phơi và chỗ cất. Sân xi măng, bạt, cào, bao chứa, chỗ cất hạt khô cao ráo nên sẵn sàng trước khi trái rụng rộ. Mưa trái mùa giữa mùa nhặt là chuyện có thật, cần có chỗ che hạt nhanh.
Tính đường vận chuyển. Nhiều vườn trên đồi chỉ có lối mòn, mùa khô đất bụi, gặp mưa thì trơn. Sửa sang lối đi, chuẩn bị xe máy chở hàng hay thuê xe công nông từ trước giúp đỡ vất vả khi đưa bao hạt về nhà.
Giữ an toàn cho người làm. Nhặt điều cả ngày dưới nắng, cúi lom khom, dễ say nắng, đau lưng. Nước uống, chỗ nghỉ có bóng mát, giờ làm tránh trưa nắng gắt là những điều nhỏ mà người làm thuê nhớ lâu. Nhựa vỏ hạt điều có thể gây bỏng rát da khi tách hạt bằng tay trần, nên mang găng tay.
Câu hỏi thường gặp
Cây điều ghép bao lâu thì cho trái?
Cây điều ghép thường bói trái sau khoảng hai đến ba năm trồng nếu chăm sóc tốt, và cho năng suất ổn định từ năm thứ tư, thứ năm trở đi. Cây trồng bằng hạt thường ra trái muộn hơn và không đồng đều.
Vì sao vườn điều nhà có năm nhiều trái, năm rất ít?
Nguyên nhân phổ biến là thời tiết lúc ra hoa, đặc biệt mưa trái mùa hay sương mù kéo dài, cùng với sâu bệnh như thán thư và bọ xít muỗi. Vườn không được tỉa và bón phục hồi sau vụ cũng dễ bị năm được năm mất.
Có nên rung cây cho trái rụng để nhặt nhanh không?
Không nên. Rung cây làm rụng cả trái chưa chín và bông, hạt non sẽ lép, nhân kém. Hạt tốt nhất là hạt từ trái chín rụng tự nhiên, nhặt sớm và phơi khô ngay.
Phơi hạt điều bao lâu là đủ khô?
Tuỳ nắng, thường vài ngày nắng tốt. Hạt đủ khô khi lắc nghe nhân kêu rõ trong vỏ và cắn thử vỏ thấy cứng giòn. Người mua lớn thường đo độ ẩm bằng máy, nên phơi kỹ sẽ tránh bị trừ.
Có thể đốt lá khô dưới tán điều để dọn vườn không?
Không nên. Đốt dưới tán dễ làm cháy lan sang cây, hại rễ nông và gây nguy cơ cháy rừng vào mùa khô, nhất là ở các xã giáp rừng như Bù Gia Mập và Đăk Ơ. Nên gom ra chỗ trống để ủ hoặc phủ gốc.
Lịch bón phân cụ thể cho điều là bao nhiêu?
Lượng phân phụ thuộc tuổi cây, loại đất và năng suất mục tiêu, nên không có một con số chung. Nên hỏi cán bộ khuyến nông xã hoặc làm phân tích đất, rồi chia phân thành các lần theo giai đoạn đã nêu.