Ở Bù Gia Mập, thứ làm người mới tới ngã xe nhiều nhất không phải dốc cao mà là đất đỏ: mưa xuống thì trơn như bôi mỡ, nắng lên thì bụi mù và tạo những lớp bột đất làm bánh xe trượt ngang. Đường nhựa chính như ĐT741 đi khá dễ, nhưng đường liên thôn, đường vào vườn điều, vườn cao su và đường lên các thôn sát rừng phần lớn vẫn là đất hoặc cấp phối.
Kỹ năng chạy loại đường này học được trong vài tuần nếu biết nguyên lý. Bài dưới giải thích vì sao đất đỏ trơn, nên chọn xe và lốp thế nào, cách lên xuống dốc, qua đoạn lầy, và những thói quen giúp người dân bản địa đi lại cả đời trên đường này mà ít khi ngã.
Vì sao đường đất đỏ trơn đến vậy
Đất ở vùng Bù Gia Mập phần lớn là đất đỏ phát triển trên đá bazan, loại đất mà người trồng cây công nghiệp quý vì giữ ẩm và giàu dinh dưỡng. Chính đặc tính hạt mịn, nhiều sét ấy làm nó trở nên rất trơn khi gặp nước. Mưa vừa đủ làm ướt lớp mặt, đất chuyển thành một lớp bùn nhão mỏng phủ trên lớp nền còn cứng bên dưới. Bánh xe không bám xuống được nền, chỉ trượt trên lớp nhão.
Nguy hiểm nhất không phải lúc mưa to kéo dài mà là đầu cơn mưa và ngay sau mưa nhỏ. Mưa to thì nước cuốn trôi bớt lớp bùn mặt, lộ ra đá dăm cấp phối bám tốt hơn; mưa lắc rắc chỉ đủ làm ướt lớp bột đất đã tích suốt mùa khô, tạo ra mặt đường trơn nhất. Người địa phương thường nói "mưa đầu mùa trơn hơn mưa giữa mùa", và kinh nghiệm này đúng.
Mùa khô lại có rủi ro khác. Xe tải, xe công nông chạy nhiều nghiền đất thành bột mịn dày vài phân ở hai bên vệt bánh. Xe máy đi vào lớp bột này dễ bị chao như đi trên cát. Bụi còn làm giảm tầm nhìn khi có xe lớn chạy ngược chiều, và bám vào kính, vào mắt người lái. Ngoài ra, đất đỏ bị kéo ra mặt đường nhựa ở các ngã rẽ vào rẫy, nên ngay trên đường nhựa vẫn có những vệt trơn bất ngờ.
Chọn xe và lốp cho đường vùng Bù Gia Mập
Không có chiếc xe nào hoàn hảo. Bảng dưới so sánh những lựa chọn thường gặp, dựa trên nguyên lý bám đường và kinh nghiệm chung của người đi đường đồi.
| Lựa chọn | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Xe số phổ thông | Nhẹ, dễ sửa, có số thấp để lên dốc, chủ động phanh động cơ khi xuống dốc | Ngồi lâu đường dài hơi mỏi | Người đi rẫy, đường liên thôn, đi hằng ngày |
| Xe tay ga bánh nhỏ | Thoải mái trên đường nhựa, cốp rộng | Bánh nhỏ dễ sa lầy, gầm thấp, phanh động cơ yếu khi xuống dốc dài | Người chủ yếu đi đường nhựa ở trung tâm xã |
| Xe côn tay, gầm cao | Vượt đoạn xấu tốt, bánh lớn | Nặng hơn, cần kỹ năng, chi phí cao hơn | Người hay vào rẫy xa, đường dốc lầy |
| Lốp gai (lốp đường đất) | Bám bùn tốt, tự nhả bùn khi quay | Ồn và mòn nhanh trên đường nhựa | Đường đất là chính |
| Lốp trơn phổ thông | Êm, bền trên đường nhựa | Trượt nhiều trên đất đỏ ướt | Đường nhựa là chính |
Dù chọn xe nào, vài thứ không thể thiếu: phanh còn tốt, lốp không mòn trơn, đèn đủ sáng, xích không quá chùng. Ở vùng đồi, phanh và lốp là hai thứ quyết định an toàn, đừng tiết kiệm ở hai chỗ này.
Kỹ thuật chạy trên đất ướt và đoạn lầy
Đi chậm và đều ga. Thay đổi ga đột ngột là cách nhanh nhất để mất bám. Vào số thấp trước khi tới đoạn trơn, giữ ga đều, không tăng giảm giật cục.
Phanh sớm, phanh nhẹ, ưu tiên phanh sau. Trên đất trơn, bóp mạnh phanh trước gần như chắc chắn trượt bánh trước và ngã. Giảm tốc từ xa, dùng phanh sau và phanh động cơ là chính.
Nhìn xa, chọn vệt bánh. Đi theo vệt bánh xe cũ đã nén chặt thường bám tốt hơn phần đất nhão hai bên. Tránh những chỗ bóng loáng, đó thường là lớp bùn trơn nhất.
Thả lỏng tay lái. Khi bánh xe chao nhẹ, giữ tay lái lỏng để xe tự cân bằng lại, đừng ghì chặt hay bẻ lái gấp.
Gặp đoạn lầy sâu thì dừng lại quan sát. Nếu không chắc qua được, xuống xe, dắt qua mép đường hoặc đợi người khác đi trước. Ngã giữa đoạn lầy vẫn tốt hơn ngã ở đoạn dốc, nhưng không ngã vẫn tốt nhất.
Đợi sau mưa. Nếu không gấp, đợi mưa tạnh một lúc cho nước rút bớt hoặc đợi nắng hửng. Người địa phương thường hoãn vào rẫy ngay sau cơn mưa đầu mùa vì lý do này.
Lên dốc, xuống dốc trên đường đồi
Đường liên thôn ở Bù Gia Mập không có những con đèo dài như Tây Nguyên, nhưng có nhiều dốc ngắn và gắt, nhất là đường vào các vạt đồi trồng điều. Khi lên dốc, chọn số trước khi vào chân dốc, giữ đà vừa phải và đều ga đến hết dốc. Chuyển số giữa dốc trên đường đất trơn dễ làm mất đà và khựng xe. Nếu xe bắt đầu quay bánh tại chỗ, đừng cố rồ ga mà xuống xe dắt.
Xuống dốc nguy hiểm hơn lên dốc. Nguyên tắc chung là xuống dốc bằng số thấp để động cơ hãm bớt tốc độ, rà phanh sau nhẹ liên tục thay vì bóp chết phanh. Xe tay ga không có phanh động cơ mạnh, nên phải đi rất chậm và phanh nhịp nhàng để tránh nóng phanh. Ở dốc có ổ gà hay rãnh nước xói ngang đường, giảm tốc từ trên đỉnh dốc và đi chéo qua rãnh.
Với người chở nặng như bao điều, can nước, phân bón, trọng tâm xe cao và lệch làm xe khó điều khiển hơn nhiều. Buộc hàng thấp, cân hai bên, không chở quá sức xe. Gặp dốc gắt khi chở nặng, chia hàng làm hai chuyến an toàn hơn cố một lần.
Chạy chung đường với xe tải, xe công nông
Mùa thu hoạch điều và mùa cạo mủ, đường vùng này nhiều xe nặng. Vài nguyên tắc giúp tránh va chạm.
- Giữ khoảng cách xa phía sau xe tải chở mủ hoặc chở đất: đá, đất và mủ cao su có thể rơi xuống đường.
- Không vượt xe lớn ở khúc cua, đỉnh dốc hay đoạn bụi mù; tài xế xe lớn khó thấy xe máy trong gương.
- Xe công nông và máy cày thường không có đèn tín hiệu rõ ràng, có thể rẽ vào rẫy bất ngờ; khi thấy xe chậm lại, đừng vội vượt bên phải.
- Khi xe lớn chạy ngược chiều kéo bụi mù, giảm tốc, đi sát lề phải và đợi bụi tan mới tăng tốc.
- Buổi sáng sớm, xe chở công nhân cạo mủ và học sinh ra đường cùng lúc; đi chậm qua các khu dân cư và cổng trường.
- Hai bên đường vào khu thu mua, nhà máy sơ chế hay bãi tập kết mủ thường có xe ra vào liên tục, mặt đường quanh cổng hay đọng bùn đất; giảm tốc khi đi ngang các cổng này.
- Ban đêm, xe công nông kéo rơ moóc có khi không có đèn sau; luôn chạy với tốc độ đủ để dừng kịp trong tầm đèn của mình.
Đi đêm, đi một mình và chuẩn bị tối thiểu
Đường giữa các thôn ban đêm rất tối, nhiều đoạn chỉ có vườn cao su hai bên, không đèn, không nhà. Nếu buộc phải đi đêm, đèn xe phải sáng, kính mũ bảo hiểm sạch, và đi chậm hơn ban ngày. Gia súc, chó và người đi bộ ven đường là những chướng ngại khó thấy nhất. Nên báo cho người nhà tuyến đường và giờ dự kiến tới.
Một bộ chuẩn bị tối thiểu cho người hay đi đường đất: áo mưa bộ (áo mưa cánh dơi dễ cuốn vào bánh xe), túi chống nước cho điện thoại và giấy tờ, đèn pin nhỏ, vài dụng cụ vá xe hoặc ít nhất số của một tiệm sửa xe gần đó, nước uống. Đi vào thôn sát rừng thì thêm áo dài tay chống muỗi và côn trùng.
Cuối cùng, mũ bảo hiểm cài quai đúng cách là bắt buộc, kể cả trên đường đất trong thôn. Phần lớn các vụ ngã xe máy ở đường đất là ngã ở tốc độ thấp, và chính những cú ngã ấy làm đầu đập xuống nền đất cứng. Uống rượu bia rồi chạy xe về giữa vườn cao su ban đêm là nguyên nhân của nhiều tai nạn nặng ở vùng nông thôn, nên tránh tuyệt đối.
Học từ người địa phương
Người sống lâu năm ở Bù Gia Mập có những thói quen đi đường mà người mới nên để ý và bắt chước. Họ hầu như không vội trên đường đất: gặp đoạn trơn là xuống số, đi chậm, có khi chống chân lết qua. Họ biết đoạn nào hay lầy sau mưa, đoạn nào có rãnh nước xói, nhà nào hay thả chó ra đường. Hỏi một câu "đường vào thôn có lầy không" trước khi đi tiết kiệm được rất nhiều rắc rối.
Họ cũng chọn giờ đi theo thời tiết. Mùa mưa, việc ngoài rẫy thường làm buổi sáng, chiều mưa thì ở nhà hoặc ở gần nhà. Những chuyến đi xa như xuống khu Phước Long hay đi làm giấy tờ được sắp vào buổi sáng, về trước khi trời chuyển mưa. Đây không phải sự cẩn thận thái quá mà là cách tránh những cơn mưa chiều vùng đồi, vốn đến nhanh và có thể rất lớn.
Một thói quen nữa là chở nhau đi khi đường xấu. Người lái quen đường chở người lạ đường, hoặc đi theo nhóm hai ba xe để có người hỗ trợ khi một xe sa lầy hay hỏng. Với người mới chuyển tới làm việc, đi theo đồng nghiệp lâu năm trong vài tuần đầu là cách học nhanh nhất cả đường đi lẫn kỹ năng chạy.
Bảo dưỡng xe khi sống ở vùng đất đỏ
Bùn đất đỏ và bụi mịn làm xe máy xuống cấp nhanh hơn ở thành phố. Bùn bám vào xích, nhông, má phanh và các khớp nối, khô lại thành lớp cứng mài mòn chi tiết. Sau những ngày đi đường lầy, rửa xe sạch bùn, nhất là quanh phanh và xích, rồi tra dầu xích. Người địa phương thường rửa xe bằng vòi nước ngay sau khi đi rẫy về.
Bụi mùa khô làm lọc gió nhanh bẩn, xe yếu và hao xăng. Kiểm tra, vệ sinh hoặc thay lọc gió thường xuyên hơn khuyến cáo của nhà sản xuất nếu bạn đi đường đất nhiều. Má phanh mòn nhanh vì đi dốc và vì bùn, nên kiểm tra định kỳ ở tiệm sửa xe; phanh là thứ không được để đến khi hỏng mới thay.
Ở trung tâm các xã và khu Phước Long có tiệm sửa xe máy, nhưng càng vào sâu càng thưa. Biết tự kiểm tra áp suất lốp, độ căng xích và mang theo một bộ dụng cụ nhỏ giúp bạn không bị kẹt giữa đường. Với những hỏng hóc liên quan đến phanh và điện, nên để thợ làm thay vì tự sửa.
Câu hỏi thường gặp
Đi xe tay ga ở Bù Gia Mập có được không?
Được nếu chủ yếu đi đường nhựa ở trung tâm xã và trên ĐT741. Nếu thường xuyên vào rẫy, đi đường đất dốc hoặc đường lầy mùa mưa, xe số hoặc xe có bánh lớn hơn sẽ an toàn và đỡ hỏng vặt hơn. Xe tay ga xuống dốc dài cần phanh nhịp nhàng để tránh nóng phanh.
Có nên thay lốp gai khi sống ở vùng đất đỏ?
Nếu đường về nhà và đường vào vườn chủ yếu là đất, lốp gai giúp bám bùn tốt hơn rõ rệt. Nếu chủ yếu đi đường nhựa thì lốp phổ thông còn tốt là đủ, vì lốp gai ồn và mòn nhanh trên nhựa. Quan trọng nhất là đừng để lốp mòn trơn.
Vì sao mưa nhỏ lại trơn hơn mưa to?
Mưa nhỏ chỉ làm ướt lớp bột đất mịn tích trên mặt đường, biến nó thành lớp bùn nhão mỏng nằm trên nền cứng, bánh xe trượt trên lớp này. Mưa to kéo dài cuốn trôi bớt lớp bùn, lộ ra đá dăm cấp phối nên bám tốt hơn. Vì thế đầu cơn mưa và mưa lắc rắc là lúc trơn nhất.
Bị trượt bánh trên đất đỏ thì phản ứng thế nào?
Không bóp phanh trước mạnh, không bẻ lái gấp. Thả nhẹ ga, giữ tay lái lỏng để xe tự cân bằng, nhìn về hướng muốn đi. Nếu xe vẫn trượt, chống chân xuống và chấp nhận dừng lại. Sau đó đi tiếp bằng số thấp, chậm và đều ga.
Chở bao điều trên xe máy đường dốc cần chú ý gì?
Buộc hàng thấp và cân hai bên để giữ trọng tâm, không chở quá tải trọng xe. Lên dốc vào số thấp từ chân dốc, xuống dốc dùng phanh động cơ và rà phanh sau. Dốc gắt hoặc đường ướt thì chia hàng làm hai chuyến.
Đi đêm trên đường liên thôn cần mang gì?
Đèn xe sáng, kính mũ sạch, đèn pin nhỏ, áo mưa bộ, điện thoại sạc đầy và báo cho người nhà tuyến đường, giờ tới. Đi chậm vì gia súc và người đi bộ khó thấy. Không đi khi đã uống rượu bia.