Vùng Bù Gia Mập có khí hậu hai mùa rõ rệt của miền Đông Nam Bộ: mùa mưa kéo dài khoảng từ giữa năm tới cuối năm, mùa khô từ cuối năm tới đầu năm sau. Trong mùa mưa, những cơn mưa chiều đến nhanh, nặng hạt, kèm dông và sét; đường đất trơn, suối nhỏ lên nhanh, cây trong vườn và ven rừng dễ đổ ngang đường. Đó là những rủi ro chính khi đi lại, chứ không phải mưa kéo dài cả tuần như vùng ven biển miền Trung.
Người sống lâu năm ở đây đã quen nhịp mưa: việc xa làm buổi sáng, chiều mưa thì ở gần nhà. Người mới tới làm việc, đi thăm người thân hay đi du lịch nên biết vài nguyên tắc để đi lại an toàn: đọc dấu hiệu thời tiết, chọn giờ đi, xử lý khi gặp suối tràn, cây đổ, dông sét, và phòng các mối nguy của vùng rừng như muỗi, rắn, ong.
Nhịp mưa vùng đồi: vì sao mưa chiều đến nhanh
Mưa mùa ở vùng Bù Gia Mập phần lớn là mưa dông đối lưu. Buổi sáng trời thường quang, nắng nóng và ẩm dần lên; tới trưa, không khí nóng ẩm bốc lên cao, gặp lạnh, mây dông phát triển rất nhanh. Chiều tới là mưa, thường ào ạt trong thời gian ngắn, kèm gió giật và sét. Nhịp này khá đều trong những tháng giữa mùa, nên người địa phương có thể đoán gần đúng giờ mưa mà không cần dự báo.
Đầu mùa và cuối mùa, mưa thất thường hơn: có hôm mưa rất to, có hôm chỉ lắc rắc. Như đã nói ở bài về đường đất đỏ, mưa nhỏ đầu mùa lại làm đường trơn nhất. Cũng có những đợt mưa kéo dài nhiều ngày khi có hoàn lưu bão hay áp thấp ảnh hưởng tới Nam Bộ, lúc đó suối lên to, đất ngấm no nước, nguy cơ sạt lở ở taluy đường và cây đổ tăng.
Cách đơn giản để dùng nhịp này: sắp các chuyến đi xa vào buổi sáng, cố gắng tới nơi hoặc về nhà trước đầu giờ chiều. Nếu buộc phải đi chiều, quan sát trời: mây đen dựng đứng phía chân trời, gió đổi chiều đột ngột, nhiệt độ giảm nhanh là dấu hiệu dông sắp tới, nên tìm chỗ trú trước khi mưa xuống.
Suối tràn và ngầm: những quyết định cứu mạng
Không bao giờ vượt dòng nước chảy xiết. Nước chảy qua ngầm, qua đường chỉ cao tới mắt cá chân cũng có thể làm trượt bánh xe máy; cao tới đầu gối có thể cuốn cả người lẫn xe. Ô tô cũng có thể bị đẩy trôi. Dừng lại, chờ nước rút.
Nước suối vùng đồi lên nhanh, rút cũng nhanh. Mưa lớn ở thượng nguồn, ngay cả khi chỗ bạn đứng chưa mưa, có thể làm suối lên trong thời gian ngắn. Ngược lại, sau khi mưa tạnh một hai giờ, nước thường rút đáng kể. Chờ là lựa chọn đúng.
Không qua cầu tạm, cầu treo khi nước dâng cao. Cầu nhỏ, cầu tạm có thể đã bị nước xói chân mà nhìn từ trên không thấy. Hỏi người địa phương trước khi đi qua.
Đánh dấu đoạn nguy hiểm. Người địa phương thường biết những ngầm, đoạn đường trũng hay ngập. Hỏi trước khi đi, nhất là trên đường vào thôn sát rừng.
Báo cho người khác. Khi bị kẹt bên kia suối, gọi báo cho người nhà, nếu không có sóng thì ở lại nơi an toàn, không liều.
Cây đổ, cành gãy và sạt lở nhỏ
Vườn cao su là cảnh quen thuộc ở Bù Gia Mập, và cây cao su có đặc điểm thân, cành giòn, dễ gãy khi gió giật mạnh. Những trận dông đầu mùa thường làm gãy cành, đổ cây trong vườn và ven đường. Đi qua vườn cao su lúc gió mạnh là tình huống nguy hiểm. Khi dông tới, không trú dưới tán cây cao su hay cây lớn đứng riêng lẻ; tìm nhà dân, quán, trụ sở để trú.
Sau dông, cây đổ chắn ngang đường là chuyện thường. Gặp cây đổ, dừng lại từ xa, quan sát xem có dây điện vướng không. Không chạm vào dây điện đứt hay cây đang tựa vào dây điện; báo cho ngành điện và chính quyền xã. Nếu cây nhỏ, có thể cùng người địa phương dọn; cây lớn thì chờ lực lượng chức năng hoặc tìm đường khác.
Ở những đoạn đường xẻ đồi, taluy đất có thể sạt nhỏ sau mưa kéo dài. Đất đá rơi xuống mặt đường, nhất là ban đêm, rất khó thấy. Đi chậm qua các đoạn taluy cao sau mưa lớn, quan sát mặt đường phía trước, và không dừng xe ngay dưới chân taluy.
Sét giữa vùng vườn trống: làm gì khi dông tới
Vùng đồi trồng cây công nghiệp, nhiều khoảng trống, người làm việc ngoài trời nhiều, nên sét là mối nguy đáng kể mỗi mùa mưa. Các nguyên tắc dưới đây là khuyến cáo phòng chống sét phổ biến.
- Khi nghe tiếng sấm, tức là bạn đã ở trong tầm sét đánh; tìm chỗ trú ngay, đừng đợi mưa xuống mới chạy.
- Trú trong nhà kiên cố hoặc trong ô tô đóng kín cửa. Lều, chòi tạm ngoài rẫy không che chắn được sét.
- Tránh đứng dưới cây cao đứng riêng lẻ, cột điện, gần hàng rào kim loại, trên đỉnh đồi trống.
- Đang đi xe máy giữa vùng trống khi dông tới, dừng xe, rời xa xe và các vật kim loại, tìm chỗ trũng thấp, ngồi xổm, khép chân, cúi đầu, không nằm sấp xuống đất ướt.
- Đang ở suối, hồ thì lên bờ ngay. Không dùng các dụng cụ kim loại dài như cần câu, cây sào lúc có dông.
- Chờ sau tiếng sấm cuối cùng một khoảng thời gian rồi mới tiếp tục đi; dông có thể quay lại.
Người bị sét đánh không mang điện, có thể chạm vào để cấp cứu ngay. Gọi hỗ trợ y tế, nếu nạn nhân ngừng thở thì người biết sơ cứu tiến hành hồi sức tim phổi trong lúc chờ.
Muỗi, rắn, ong: những mối nguy của thôn sát rừng
Vùng rừng Bù Gia Mập từng được ghi nhận là nơi có sốt rét, trong đó có cả ký sinh trùng kháng thuốc theo một số báo cáo y tế những năm trước. Tình hình đã cải thiện nhiều nhờ các chương trình phòng chống, nhưng người vào rừng, ngủ lại ở rẫy, ở thôn sát rừng trong mùa mưa vẫn nên phòng muỗi: ngủ màn, mặc áo dài tay khi chiều tối, dùng thuốc chống muỗi bôi da. Nếu sốt, rét run sau khi đi rừng về, đi khám ngay và nói rõ cho nhân viên y tế biết bạn đã ở vùng rừng.
Mùa mưa cũng là mùa rắn hoạt động nhiều, nhất là khi nước ngập hang. Đi vườn, đi rừng nên mang ủng, dùng gậy gõ phía trước, soi đèn khi đi đêm. Nếu bị rắn cắn, giữ bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn, vòng, đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá theo truyền miệng, không chờ xem có nặng không mới đi.
Ong vò vẽ, ong đất làm tổ trong bụi cây, gốc cây ven đường và trong vườn. Bị cả đàn ong đốt có thể nguy hiểm tính mạng. Khi phát hiện tổ ong, tránh xa, báo cho người khác biết; bị đốt nhiều, có dấu hiệu khó thở, sưng nhiều, chóng mặt thì đi cấp cứu ngay.
Chuẩn bị trước mỗi chuyến đi mùa mưa
Một danh sách kiểm tra ngắn trước khi rời nhà giúp giảm hầu hết rủi ro đã nêu. Người địa phương làm việc này gần như theo phản xạ.
- Xem trời và dự báo: hôm nay có dông chiều không, mấy ngày qua mưa nhiều không, suối có lên không.
- Sắp giờ: xuất phát buổi sáng, tính về trước đầu giờ chiều; nếu không kịp thì tính chỗ nghỉ dọc đường.
- Mang áo mưa bộ, túi chống nước cho điện thoại và giấy tờ, đèn pin, áo dài tay.
- Hỏi đường: đường vào thôn có lầy không, ngầm có ngập không, có cây đổ không.
- Sạc đầy điện thoại, tải bản đồ ngoại tuyến, báo người nhà tuyến đường và giờ dự kiến tới.
- Kiểm tra xe: phanh, lốp, đèn; xe máy đi đường đất thì xem lại độ mòn lốp.
Với người đi xa lên các xã phía bắc như Đăk Ơ, Bù Gia Mập, nên thêm một bước: hỏi người nhà ở nơi đến xem chiều nay trên đó có mưa không. Mưa vùng đồi rất cục bộ, có khi khu Phước Long nắng ráo mà thôn sát rừng đã mưa to, suối đã lên. Một cuộc gọi ngắn giúp bạn quyết định đi ngay hay đợi sáng mai.
Mùa khô cũng có rủi ro riêng
Mùa khô dễ đi hơn nhiều, nhưng không phải không có rủi ro. Bụi đất đỏ trên đường, nhất là khi có xe lớn chạy ngược chiều, làm giảm tầm nhìn đột ngột. Sương mù buổi sáng ở vùng đồi, nhất là các tháng cuối năm, có thể dày tới mức phải bật đèn và đi rất chậm. Nắng gắt giữa trưa trên những đoạn đường trống làm người lái mất nước, mệt mỏi.
Cuối mùa khô là mùa khô hanh, nguy cơ cháy rừng và cháy vườn tăng. Người đi đường không vứt tàn thuốc ra vệ đường, không đốt lửa trong rừng, ven rừng. Gặp đám cháy ven đường, đi qua nhanh nếu an toàn hoặc quay lại, báo cho chính quyền xã, kiểm lâm. Khói dày trên đường cũng nguy hiểm như sương mù.
Hiểu cả hai mùa giúp bạn chọn thời điểm cho những chuyến đi quan trọng. Đi thăm vườn quốc gia, đi chụp ảnh, khảo sát đất đai thì mùa khô thuận hơn; còn mùa mưa là lúc rừng xanh nhất, suối đầy nước, nhưng cần chuẩn bị kỹ hơn.
Đi lại an toàn cho học sinh mùa mưa
Học sinh ở các thôn xa thường đi xe đạp, xe máy điện hoặc được bố mẹ chở tới trường trên đường liên thôn. Mùa mưa, giờ tan học buổi chiều hay trùng với những cơn dông. Phụ huynh nên dặn con khi trời dông thì ở lại trường hoặc trú ở nhà dân gần đó, không cố đạp xe về giữa mưa to, sét và gió giật. Nhà trường và phụ huynh có thể thống nhất cách liên lạc để đón con khi thời tiết xấu.
Trẻ em tuyệt đối không tự lội qua suối, ngầm có nước chảy, kể cả khi thấy bạn bè làm. Mỗi mùa mưa trên cả nước đều có những tai nạn đuối nước đáng tiếc ở trẻ em đi học qua suối. Ở những thôn có đường tới trường phải qua ngầm, cần có người lớn đưa đón hoặc chính quyền, nhà trường bố trí phương án khi nước lên.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Bù Gia Mập kéo dài từ tháng mấy đến tháng mấy?
Theo nhịp chung của miền Đông Nam Bộ, mùa mưa kéo dài khoảng từ giữa năm tới cuối năm, mùa khô từ cuối năm tới đầu năm sau. Thời điểm bắt đầu và kết thúc lệch nhau giữa các năm, nên theo dõi dự báo thời tiết địa phương.
Đi du lịch Bù Gia Mập mùa mưa có nên không?
Vẫn đi được và rừng mùa mưa rất đẹp, nhưng nên sắp hoạt động vào buổi sáng, tránh chiều dông, chuẩn bị áo mưa, giày chống trơn, thuốc chống muỗi và hỏi trước tình trạng đường, suối. Các tuyến đi rừng có thể tạm đóng khi thời tiết xấu.
Gặp ngầm tràn nước chảy qua đường thì làm gì?
Dừng lại, không cố vượt dù nước trông nông. Nước suối vùng đồi chảy xiết, có thể cuốn trôi xe máy, thậm chí ô tô. Chờ nước rút, thường sau mưa tạnh một thời gian là đủ, hoặc tìm đường khác. Hỏi người địa phương về độ an toàn của ngầm.
Vì sao không nên trú mưa dưới cây cao su?
Cây cao su thân và cành giòn, dễ gãy khi gió giật mạnh trong dông, cành rơi có thể gây thương tích nặng. Cây cao cũng là nơi dễ bị sét đánh. Khi dông tới, nên trú trong nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín cửa.
Bị rắn cắn ở vườn thì sơ cứu thế nào?
Giữ bình tĩnh, để người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng, đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá, không uống rượu. Nếu nhớ được hình dạng con rắn thì mô tả cho nhân viên y tế.
Đi rừng về bị sốt có phải lo sốt rét không?
Vùng rừng biên giới từng có sốt rét, nên sốt, rét run, đau đầu sau khi đi rừng hoặc ngủ lại ở rẫy cần đi khám sớm và báo cho nhân viên y tế biết lịch sử đi lại. Xét nghiệm sẽ cho biết nguyên nhân. Không tự mua thuốc điều trị.