Với người làm vườn ở Bù Gia Mập, mối nguy thời tiết thường gặp nhất không phải bão mà là dông sét đầu mùa mưa, lốc xoáy cục bộ và những đợt nắng nóng gay gắt cuối mùa khô. Sét có thể đánh người đang cạo mủ, đang hái điều giữa vườn trống; lốc có thể tốc mái tôn, quật đổ hàng cao su chỉ trong vài phút; nắng nóng làm nhiều người say nắng khi cố làm cho xong việc buổi trưa.
Bài này đi vào từng loại hiểm hoạ, dấu hiệu báo trước và những việc cụ thể để giữ an toàn — cho người làm vườn, người cạo mủ, học sinh đi học đường đồi và cả gia đình trong nhà.
Vì sao dông sét ở vùng này dữ dội
Đầu mùa mưa, khoảng tháng 4 đến tháng 6, là thời điểm dông nhiều nhất. Sau những ngày nắng nóng kéo dài, mặt đất đỏ hấp thụ nhiệt mạnh, không khí sát đất nóng và ẩm bốc lên nhanh vào buổi chiều, gặp lớp không khí lạnh hơn phía trên, tạo thành những đám mây dông cao vút. Bên trong những đám mây này, các hạt băng và nước va chạm, tích điện, rồi phóng xuống mặt đất thành sét.
Địa hình đồi lượn sóng, cây cao su và cây điều trồng thành hàng, những cây cổ thụ đứng đơn độc giữa vườn, cột điện, cột ăng-ten là những điểm sét dễ đánh vào. Người đứng giữa vườn trống hoặc trú dưới gốc cây cao đơn lẻ là trường hợp rủi ro cao nhất.
Dông ở Bù Gia Mập thường kéo tới nhanh. Từ lúc nghe tiếng sấm đầu tiên đến lúc mưa ập xuống có thể chỉ vài chục phút, thậm chí ít hơn. Nhiều vụ sét đánh xảy ra khi người ta cố làm nốt việc, cố chạy xe về nhà, hoặc nghĩ rằng chưa mưa thì chưa có sét.
Những hiểu lầm nguy hiểm về sét
Chưa mưa thì chưa có sét. Sai. Sét có thể đánh xa đám mây dông hàng cây số, trước khi mưa tới và sau khi mưa đã tạnh. Nghe thấy sấm là đã ở trong tầm sét.
Trú dưới gốc cây là an toàn. Sai. Cây cao đơn lẻ là điểm sét hay đánh nhất; dòng điện từ thân cây lan xuống đất có thể gây thương vong cho người đứng gần gốc.
Sét không đánh hai lần một chỗ. Sai. Những điểm cao, nhô lên như cây cổ thụ, cột ăng-ten có thể bị đánh nhiều lần.
Đội nón lá, mặc áo mưa là tránh được sét. Không. Áo mưa, nón lá không cách điện được với sét. Chỉ có trú trong nhà kiên cố hoặc trong xe ô tô kín mới tương đối an toàn.
Chạm vào người bị sét đánh sẽ bị điện giật. Sai. Người bị sét đánh không mang điện; cần sơ cứu ngay, càng sớm càng tốt.
Đọc trời trước cơn dông: kinh nghiệm và công cụ
Người làm vườn lâu năm ở Bù Gia Mập có những dấu hiệu quen thuộc để đoán dông: buổi trưa oi bức bất thường, không khí đứng gió, mây trắng phía chân trời dựng đứng lên cao như cột khói rồi chuyển xám, gió đột ngột đổi hướng và mát lạnh, côn trùng bay thấp, gà vịt vào chuồng sớm. Những dấu hiệu này không chính xác tuyệt đối nhưng đủ để nhắc người ta chuẩn bị.
Một mẹo đơn giản để ước lượng khoảng cách cơn dông là đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm: cứ khoảng ba giây là chừng một cây số. Khi khoảng thời gian này dưới nửa phút, cơn dông đã ở rất gần và đây là lúc phải vào chỗ trú, không chần chừ.
Bên cạnh kinh nghiệm, các bản tin cảnh báo dông sét, lốc, mưa đá của cơ quan khí tượng khu vực Nam Bộ và thông báo qua loa thôn, nhóm tin nhắn của xã là nguồn đáng theo dõi. Nhiều ứng dụng thời tiết trên điện thoại hiển thị ảnh mây và vùng mưa theo thời gian thực, giúp thấy được đám mây dông đang tiến về phía mình. Kết hợp quan sát bầu trời với những công cụ này là cách tốt nhất để không bị bất ngờ giữa vườn.
Gặp dông sét khi đang ngoài vườn: làm gì
Những bước dưới đây áp dụng cho người cạo mủ, hái điều, làm rẫy hay đi đường:
- Nghe sấm, thấy mây đen kéo tới nhanh: dừng việc ngay, đi về nhà hoặc chỗ trú kiên cố gần nhất, không cố làm nốt.
- Không trú dưới gốc cây cao đơn lẻ, không đứng trên đỉnh đồi, không đứng giữa vườn trống; tránh xa hàng rào kim loại, cột điện, máy móc.
- Nếu không kịp về chỗ trú: tìm chỗ thấp như rãnh, trũng, ngồi xổm, hai chân chụm lại, cúi đầu, bịt tai, giảm diện tích tiếp xúc với mặt đất; không nằm sấp.
- Đi theo nhóm thì giãn cách nhau vài mét để nếu sét đánh không ảnh hưởng tất cả.
- Đang đi xe máy: dừng xe, rời khỏi xe, tìm chỗ trú; không cố chạy trong dông trên đường đồi trống; tránh trú dưới mái che đơn sơ bằng tôn dựng giữa vườn hay dưới chòi lá trên đỉnh đồi, vì những chỗ đó không bảo vệ được khỏi sét.
- Chờ khoảng nửa tiếng sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới ra ngoài trở lại.
Sơ cứu người bị sét đánh
Người bị sét đánh có thể ngừng tim, ngừng thở, bỏng, chấn thương do bị hất văng. Điều quan trọng nhất là sơ cứu ngay tại chỗ nếu nơi đó đã an toàn: gọi người hỗ trợ, kiểm tra người bị nạn còn thở không, tim còn đập không.
Nếu ngừng thở, ngừng tim, cần ép tim và hà hơi thổi ngạt ngay, tiếp tục cho đến khi người bị nạn tự thở lại hoặc nhân viên y tế tới. Nhiều trường hợp được cứu sống nhờ người xung quanh sơ cứu kịp thời. Tập huấn sơ cứu cơ bản là kỹ năng đáng học cho mọi người làm vườn.
Sau đó, nhanh chóng đưa người bị nạn tới trạm y tế hoặc cơ sở y tế gần nhất, kể cả khi họ có vẻ tỉnh táo, vì tổn thương bên trong do sét có thể chưa biểu hiện ngay. Không được đợi cho đến khi tạnh mưa mới đi. Trong lúc chờ xe hoặc trên đường đi, giữ ấm cho người bị nạn, theo dõi nhịp thở, và nếu có vết bỏng thì che phủ bằng vải sạch, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay các thứ dân gian lên vết bỏng.
Lốc xoáy và gió giật: mái tôn, cây cao su và đường dây điện
Lốc xoáy cục bộ thường đi kèm những cơn dông mạnh, xuất hiện bất ngờ, đi qua một dải hẹp trong vài phút nhưng sức phá hoại lớn. Ở vùng Bình Phước cũ, những trận lốc làm tốc mái nhà, đổ tường rào, quật gãy hàng loạt cây cao su không phải chuyện hiếm trong mùa mưa.
Cây cao su có tán rộng, thân thẳng, gỗ giòn khi gặp gió giật mạnh, nhất là những vườn già hoặc trồng dày. Khi lốc đi qua, cây có thể gãy ngang thân hoặc bật gốc, đổ vào nhà, chắn đường, kéo đứt dây điện. Người đang ở trong vườn cao su lúc gió mạnh có nguy cơ bị cây đè.
Để giảm thiệt hại: chằng chống mái tôn bằng bao cát, dây buộc trước mùa mưa; tỉa cành cây lớn sát nhà; không trú dưới tán cây hay gần tường rào yếu khi gió mạnh; tránh xa dây điện đứt. Sau lốc, báo chính quyền xã để được hỗ trợ và báo ngành điện nếu có dây điện đổ, tuyệt đối không tự xử lý dây điện.
Mưa lớn kéo dài: những hiểm hoạ ít ai ngờ
Giữa và cuối mùa mưa, có những đợt mưa kéo dài nhiều ngày liền. Đất ngấm no nước, suối dâng, đường đất trơn và lún, taluy dễ sạt. Đây là lúc tai nạn trên đường đồi tăng lên, xe máy trượt ngã, xe chở nông sản sa lầy.
Trẻ em đi học qua đường đồi, qua các ngầm tràn trong mùa mưa cần được người lớn đưa đón hoặc dặn dò kỹ: không lội qua đoạn nước chảy xiết, không đi đường tắt qua vườn khi trời tối, không chơi gần ao, hố nước đọng. Đuối nước ở trẻ em vùng nông thôn là tai nạn đáng tiếc thường tăng vào mùa mưa.
Nhà có mái tôn, máng xối cũ nên kiểm tra trước mùa mưa, khơi thông rãnh thoát nước, kê cao lúa gạo, phân bón, hạt điều trong kho để tránh ẩm. Người có tuổi, người đau xương khớp cũng thường thấy mệt mỏi hơn trong những tuần mưa dầm, nên giữ ấm, giữ nhà khô ráo.
Nắng nóng cuối mùa khô và nguy cơ say nắng
Tháng 3 và tháng 4 là cao điểm nắng nóng ở Bù Gia Mập, cũng trùng với cao điểm thu hoạch điều. Nhiều người làm từ sáng đến trưa giữa vườn điều trống, nắng chiếu thẳng, gió khô, mồ hôi bốc hơi nhanh khiến cơ thể mất nước mà không nhận ra.
Dấu hiệu say nắng, sốc nhiệt cần nhận biết sớm: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ, mạch nhanh, lơ mơ, có khi ngất. Khi thấy những dấu hiệu này, đưa người bệnh vào chỗ mát, nới quần áo, chườm mát, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh, và đưa tới cơ sở y tế gần nhất nếu không đỡ hoặc có lơ mơ, co giật.
Phòng tránh đơn giản hơn chữa: làm việc sớm và chiều muộn, nghỉ trưa trong bóng râm, đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay sáng màu thoáng khí, uống nước đều đặn kể cả khi chưa khát, bổ sung chút muối nếu ra nhiều mồ hôi. Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch cần được để ý đặc biệt trong những ngày này.
Chuẩn bị của một gia đình ở vùng đồi
Một số việc nên làm hằng năm để cả nhà an toàn hơn trước thời tiết cực đoan:
- Kiểm tra mái nhà, chằng chống mái tôn, tỉa cành cây lớn sát nhà trước tháng 4.
- Nhà cao, nhà ở chỗ trống trên đỉnh đồi nên hỏi thợ có chuyên môn về chống sét; không tự lắp đặt sai kỹ thuật.
- Rút phích cắm thiết bị điện tử, tránh dùng điện thoại cắm sạc khi có dông sét gần.
- Dạy trẻ em quy tắc khi có sấm: vào nhà ngay, không trú dưới cây, không chơi ngoài đồng.
- Lưu sẵn số liên lạc của trưởng thôn, trạm y tế xã, người hàng xóm tin cậy.
- Theo dõi bản tin thời tiết và thông báo của xã, nhất là những ngày được cảnh báo dông mạnh.
Thời tiết cực đoan không chừa ai, nhưng phần lớn thương vong có thể tránh được nếu biết dừng việc đúng lúc. Không đám điều hay chén mủ nào đáng giá bằng sự an toàn của người làm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Bù Gia Mập nhiều dông sét nhất?
Đầu mùa mưa, khoảng tháng 4 đến tháng 6, là thời điểm dông sét nhiều và mạnh nhất, thường vào buổi chiều. Giữa mùa mưa vẫn có dông nhưng mưa dầm nhiều hơn. Cuối mùa khô đôi khi cũng có những cơn dông trái mùa kèm gió mạnh.
Cạo mủ cao su ban đêm có nguy hiểm vì sét không?
Có thể, nếu có dông. Người cạo mủ làm việc từ khuya giữa vườn cao su, nên cần theo dõi thời tiết trước khi đi, mang đèn và điện thoại, và dừng việc ngay khi nghe sấm hay thấy chớp gần. Không trú dưới gốc cây trong vườn khi có dông.
Nhà ở vùng đồi có cần lắp cột thu lôi không?
Nhà cao, nhà nằm trơ trọi trên đỉnh đồi hay gần cây cao có nguy cơ bị sét đánh cao hơn. Nên hỏi thợ có chuyên môn về hệ thống chống sét, vì lắp sai kỹ thuật, tiếp địa không đạt có thể còn nguy hiểm hơn không lắp.
Đang trong ô tô khi có sét thì có an toàn không?
Ô tô có khung kim loại kín tương đối an toàn vì dòng điện sét đi theo vỏ xe xuống đất. Đóng kín cửa, không chạm vào các bộ phận kim loại trong xe. Xe máy, xe công nông thì không có tác dụng bảo vệ này.
Cây cao su đổ vào nhà sau lốc thì xử lý thế nào?
Trước hết bảo đảm an toàn cho người, tránh xa dây điện có thể bị kéo đứt. Báo trưởng thôn, uỷ ban xã để được hỗ trợ và ghi nhận thiệt hại, báo ngành điện nếu có dây điện liên quan. Việc cưa dọn cây lớn nên nhờ người có kinh nghiệm và dụng cụ phù hợp.
Làm sao biết một người bị say nắng nặng?
Dấu hiệu nặng gồm da nóng khô hoặc đỏ, lơ mơ, nói nhảm, co giật, ngất hoặc thở nhanh nông. Khi gặp những dấu hiệu này, cần làm mát cơ thể ngay và đưa đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt, không tự chữa ở nhà.