Rừng ở Bù Gia Mập không phải một khối đồng nhất mà là ghép của ba kiểu chính: rừng kín thường xanh ở nơi ẩm và đất tốt, rừng nửa rụng lá ở nơi khô hơn, và rừng tre nứa, lồ ô mọc trên đất rừng cũ bị tác động. Mỗi kiểu có cây đặc trưng, nhịp mùa riêng và giá trị riêng với sinh vật sống trong đó.
Biết phân biệt các kiểu rừng giúp người sống ở vùng đệm hiểu vì sao có chỗ rừng xanh quanh năm, có chỗ trụi lá giữa mùa khô, vì sao lồ ô mọc tràn và vì sao những cây gỗ lớn trở nên hiếm. Bài này cũng nói về lan rừng, cây thuốc và những quy định cần biết trước khi hái bất cứ thứ gì trong rừng.
Rừng kín thường xanh: tầng tán dày, xanh quanh năm
Đây là kiểu rừng giá trị nhất, chủ yếu còn lại trong lõi vườn quốc gia, dọc các thung lũng suối và sườn núi ẩm. Rừng có nhiều tầng: tầng cây vượt tán cao vút, tầng tán chính khép kín, tầng cây nhỏ, tầng cây bụi và thảm thực vật sát đất. Đứng dưới tán, ánh sáng lọt xuống lốm đốm, không khí ẩm và mát hơn hẳn bên ngoài.
Cây gỗ lớn ở kiểu rừng này thuộc các họ dầu, họ đậu, họ xoan và nhiều họ khác. Người địa phương quen gọi tên dầu, sao, vên vên, gõ, cẩm lai, giáng hương — tên gọi dân gian không phải lúc nào cũng khớp với tên khoa học, và nhiều cây quý đã trở nên rất hiếm vì bị khai thác trong quá khứ. Rễ bạnh lớn ở gốc, dây leo to bằng cổ tay vắt qua các tán là dấu hiệu dễ nhận ra của rừng già.
Kiểu rừng này là nơi sống chính của vượn, chà vá và các loài chim cần cây cổ thụ. Khi bị chặt, nó không tự phục hồi lại như cũ trong vài năm mà cần nhiều thập niên, thậm chí lâu hơn, để có lại cấu trúc nhiều tầng.
Rừng nửa rụng lá: đổi màu theo mùa
Ở những sườn đồi khô hơn, đất mỏng hơn, rừng chuyển sang kiểu nửa rụng lá. Trong mùa khô, một phần cây gỗ rụng lá để giảm mất nước, tán rừng thưa ra, ánh nắng chiếu xuống tận mặt đất, lớp lá khô dày lên. Khi mưa đầu mùa đến, chỉ sau vài tuần, rừng đâm chồi non xanh mướt, cảnh sắc đổi hẳn.
Bằng lăng, căm xe, cà chít và một số loài dầu là những cây thường gặp ở kiểu rừng này trong vùng Đông Nam Bộ. Mùa bằng lăng nở hoa tím đầu mùa mưa là một trong những cảnh đẹp của rừng, dù khó thấy rõ nếu không có đường lên cao nhìn xuống.
Rừng nửa rụng lá là kiểu dễ cháy nhất trong mùa khô vì lớp lá rụng dày và khô giòn. Đó là lý do kiểm lâm và tổ bảo vệ rừng tập trung canh gác những khu vực này từ tháng 12 đến tháng 4. Người đi rừng hoặc làm rẫy sát những vạt rừng như vậy tuyệt đối không mang lửa vào. Ngược lại, chính những đợt cháy nhẹ lặp lại nhiều năm cũng là một lý do khiến rừng thưa dần, cây gỗ non chết, nhường chỗ cho cỏ tranh và tre nứa — một vòng luẩn quẩn mà chỉ có thể cắt đứt bằng cách giữ lửa ra khỏi rừng.
Rừng tre nứa và lồ ô: dấu vết của rừng đã bị tác động
Lồ ô là loài tre thân to, cao, mọc thành bụi dày, rất phổ biến ở vùng Bình Phước cũ. Ở nhiều nơi trong và quanh vườn quốc gia, những mảng rừng lồ ô liền nhau trải dài trên sườn đồi. Lồ ô và tre nứa thường chiếm chỗ những khoảnh rừng từng bị khai thác, đốt rẫy hoặc bị cháy: chúng mọc nhanh, lan bằng thân ngầm, lấn át cây gỗ non.
Với đồng bào, lồ ô là nguyên liệu quen thuộc để dựng nhà, làm vách, đan gùi, làm ống nấu cơm lam, làm nhạc cụ. Măng lồ ô mùa mưa là món ăn dân dã. Tuy vậy, trong ranh giới vườn quốc gia, việc chặt lồ ô hay lấy măng đều phải theo quy định của ban quản lý, không được tự do như ngoài vùng đệm.
Về mặt sinh thái, rừng lồ ô có hai mặt. Nó che phủ đất, giữ đất khỏi xói mòn, cho một số loài thú ăn măng, nhưng lại làm chậm quá trình rừng gỗ quay trở lại. Trong phân khu phục hồi sinh thái, các chương trình trồng bổ sung cây gỗ bản địa vào giữa rừng lồ ô là cách để rừng dần trở về cấu trúc tự nhiên.
So sánh nhanh ba kiểu rừng
Bảng dưới giúp nhận ra kiểu rừng khi đi đường hoặc nhìn từ xa:
| Đặc điểm | Rừng kín thường xanh | Rừng nửa rụng lá | Rừng tre nứa, lồ ô |
|---|---|---|---|
| Vị trí thường gặp | Thung lũng, ven suối, sườn ẩm, lõi vườn | Sườn đồi khô, đất mỏng | Đất rừng cũ bị khai thác, đốt, cháy |
| Mùa khô | Vẫn xanh, tán khép | Thưa lá, nhiều lá khô dưới đất | Lá khô, bụi tre dễ bắt lửa |
| Cấu trúc | Nhiều tầng, cây cao, dây leo lớn | Ít tầng hơn, tán thưa | Bụi dày, gần như một tầng |
| Giá trị sinh học | Cao nhất, nơi sống của linh trưởng | Trung bình đến cao | Thấp hơn, nhưng giữ đất tốt |
| Thời gian phục hồi nếu mất | Nhiều thập niên | Vài thập niên | Mọc lại nhanh |
Ranh giới giữa các kiểu rừng thường không sắc nét. Đi bộ một quãng ngắn có thể thấy rừng chuyển từ thường xanh sang nửa rụng lá, rồi đến bụi lồ ô xen cây gỗ non.
Một mẹo đơn giản: nhìn rừng vào cuối mùa khô, khoảng tháng 3. Vạt nào còn xanh thẫm, tán liền là rừng thường xanh; vạt ngả vàng nâu, thưa lá là rừng nửa rụng lá; còn những mảng màu xanh nhạt, mềm, đồng đều như thảm thường là lồ ô và tre nứa. Từ trên các con đường đồi giữa xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ, nhiều chỗ có thể nhìn thấy cả ba sắc màu ấy cùng lúc trên các sườn núi phía xa.
Vườn cao su, vườn điều có được tính là rừng không
Đứng giữa một lô cao su thẳng tắp, nhiều người khách lần đầu tới Bù Gia Mập tưởng mình đang ở trong rừng. Thực tế, vườn cao su, vườn điều là cây công nghiệp trên đất nông nghiệp, không phải rừng tự nhiên. Chúng có tán che, có bóng mát, nhưng gần như chỉ có một loài cây, không có các tầng cây bụi, dây leo, cây gỗ bản địa xen kẽ, nên giá trị cho động vật hoang dã thấp hơn nhiều.
Rừng trồng như keo, bạch đàn, hoặc trồng cây gỗ bản địa theo dự án lại là chuyện khác: về mặt pháp lý, rừng trồng được tính là rừng và có quy định quản lý riêng. Trong phân khu phục hồi của vườn quốc gia, cây trồng thường là cây bản địa nhằm đưa rừng trở về gần với tự nhiên, không phải để thu hoạch gỗ.
Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tế. Khi một mảnh đất được ghi là đất rừng trên giấy tờ, việc chuyển sang trồng cây công nghiệp hay xây dựng không thể tự ý làm, mà phải theo quy hoạch và thủ tục chuyển mục đích. Người mua đất ở vùng đệm nên kiểm tra kỹ loại đất trên giấy chứng nhận, đừng chỉ nhìn cây đang mọc trên đó mà đoán.
Lan rừng, cây thuốc và lâm sản ngoài gỗ
Lan rừng. Rừng ẩm có nhiều loài lan bám trên thân cây, một số loài được người chơi lan săn lùng. Hái lan trong vườn quốc gia là vi phạm; mua lan rừng không rõ nguồn gốc góp phần làm cạn kiệt chúng. Người yêu lan nên chọn lan nuôi cấy hoặc lan từ vườn ươm hợp pháp.
Cây thuốc. Đồng bào có kinh nghiệm dùng nhiều loại cây rừng làm thuốc theo cách truyền thống. Những hiểu biết này có giá trị văn hoá, nhưng không nên tự ý dùng cây lạ để chữa bệnh vì nhiều loài có độc; khi ốm cần đến cơ sở y tế.
Mây, song, nấm, mật ong. Là các lâm sản ngoài gỗ quen thuộc. Ở vùng đệm và rừng sản xuất, người dân có thể khai thác theo quy định; trong vườn quốc gia thì chỉ được làm khi có chương trình được ban quản lý cho phép.
Trầm và các loại gỗ quý. Những năm trước, nạn đi rừng tìm trầm, đào gốc cây quý từng làm tổn hại nhiều vạt rừng ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Đây là vi phạm nghiêm trọng, có thể bị xử lý hình sự.
Vì sao cây gỗ lớn ngày càng hiếm
Trong thời kỳ khai thác gỗ trước đây, những cây có giá trị nhất bị chọn chặt trước: thân thẳng, gỗ tốt, đường kính lớn. Rừng còn lại nhìn vẫn xanh, nhưng thiếu những cây mẹ cho hạt và thiếu những cây cổ thụ có hốc làm tổ cho chim, thú. Đây là kiểu suy thoái "từ bên trong" mà nhìn từ xa không thấy.
Sau đó là quá trình chuyển đổi rừng thành đất nông nghiệp. Những vạt rừng ngoài ranh giới bảo tồn nhường chỗ cho điều, cao su, tiêu. Tới nay, rừng tự nhiên ở vùng Bù Gia Mập tập trung gần như toàn bộ trong vườn quốc gia và một số vạt rừng phòng hộ.
Việc phục hồi đòi hỏi kiên nhẫn: bảo vệ cây con tái sinh tự nhiên khỏi cháy và chăn thả, trồng bổ sung cây bản địa, giữ những cây mẹ còn sót lại. Người dân vùng đệm có thể góp sức bằng cách giữ những cây gỗ bản địa lớn trên đất vườn của mình thay vì chặt đi, vì chúng là nguồn giống và là chỗ dừng chân cho chim, thú di chuyển giữa các mảng rừng.
Hái gì trong rừng là hợp pháp
Câu trả lời phụ thuộc vào loại rừng và ai quản lý. Trong vườn quốc gia, nguyên tắc chung là không được khai thác, trừ khi có chương trình được ban quản lý cho phép. Ở rừng phòng hộ, rừng sản xuất và đất vườn của dân, việc khai thác theo quy định và quyền sử dụng đất của từng nơi.
Măng, rau rừng, nấm mọc trên đất vườn nhà mình hay trên đất rừng sản xuất được giao khoán thì thường không có vấn đề. Còn nếu không chắc vạt rừng đó thuộc loại nào, cách an toàn là hỏi trưởng thôn hoặc kiểm lâm địa bàn trước khi vào. Một vài cây măng có vẻ nhỏ nhặt, nhưng nếu lấy trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thì vẫn là vi phạm.
Khách du lịch mua đặc sản rừng ở chợ nên ưu tiên những thứ phổ biến và rõ nguồn gốc như măng khô, mật ong nuôi, hạt điều. Tránh mua lan rừng, cây cảnh đào từ rừng, gỗ quý hay sản phẩm từ động vật hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Rừng lồ ô có phải là rừng tự nhiên không?
Có, rừng lồ ô mọc tự nhiên, nhưng thường hình thành trên đất rừng cũ đã bị khai thác, đốt rẫy hoặc cháy. Nó được tính là rừng và được bảo vệ như rừng, đặc biệt khi nằm trong ranh giới vườn quốc gia hay rừng phòng hộ.
Vì sao mùa khô có vạt rừng xanh, có vạt trụi lá?
Vạt xanh thường là rừng kín thường xanh ở nơi ẩm, đất sâu, gần suối. Vạt trụi lá là rừng nửa rụng lá ở sườn đồi khô hơn, cây rụng lá để giảm mất nước. Đây là thích nghi tự nhiên, không phải dấu hiệu rừng chết.
Trên đất vườn nhà có cây gỗ lớn bản địa thì có được chặt không?
Cây trên đất vườn được giao hợp pháp thuộc quyền sử dụng của chủ đất, nhưng một số loài gỗ quý hiếm có quy định riêng về khai thác và vận chuyển. Nên hỏi kiểm lâm địa bàn trước khi chặt, và cân nhắc giữ lại vì cây lớn có giá trị sinh thái cao.
Mua lan rừng ở chợ phiên có vi phạm không?
Nếu lan được hái từ rừng đặc dụng hoặc thuộc loài được bảo vệ thì cả người bán và người mua đều có thể liên quan đến vi phạm. Người mua khó biết nguồn gốc, nên tốt nhất là chọn lan nuôi cấy, lan từ vườn ươm hợp pháp thay vì lan rừng.
Cây con mọc trong rừng mất bao lâu để thành rừng lại?
Tuỳ kiểu rừng và điều kiện. Rừng tre nứa có thể phủ lại trong vài năm, nhưng để có lại rừng gỗ nhiều tầng như rừng già cần nhiều thập niên, với điều kiện không bị cháy, không bị chăn thả và có cây mẹ gần đó cho hạt.
Có thể học nhận biết cây rừng ở đâu?
Cách tốt nhất là đi cùng hướng dẫn viên của vườn quốc gia hoặc người địa phương am hiểu rừng. Một số chương trình giáo dục môi trường của vườn dành cho học sinh và khách tham quan cũng giới thiệu các loài cây chính.