Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 là mùa cao điểm cháy rừng ở Bù Gia Mập: lá rụng dày, cỏ tranh khô giòn, gió khô thổi mạnh và độ ẩm xuống thấp. Phần lớn các vụ cháy không bắt đầu từ trong rừng sâu mà từ hoạt động của con người ở bìa rừng và vườn: đốt dọn cỏ, đốt rác, đốt ong lấy mật, tàn thuốc, lửa nấu ăn không dập kỹ.
Bài này giải thích vì sao rừng và vườn ở vùng này dễ cháy, cách đọc cấp dự báo cháy rừng, những quy định cần biết khi đốt dọn vườn sát rừng, và cách phản ứng khi phát hiện lửa — áp dụng cho người dân bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa và cả khách ghé qua.
Vì sao Bù Gia Mập dễ cháy trong mùa khô
Nguyên nhân đầu tiên là nhiên liệu. Rừng nửa rụng lá và rừng lồ ô chiếm diện tích đáng kể trong và quanh vườn quốc gia; vào mùa khô, hai kiểu rừng này rải xuống đất một lớp lá, cành, bẹ tre dày, khô như rơm. Ở vùng đệm, vườn điều cũng rụng lá, cỏ tranh trên đất trống khô vàng, thành những dải nhiên liệu nối từ vườn vào bìa rừng.
Nguyên nhân thứ hai là thời tiết. Mấy tháng liền gần như không mưa, gió mùa đông bắc thổi khô vào đầu mùa, cuối mùa thì nắng gắt nhất năm, nhiệt độ buổi trưa cao, độ ẩm không khí xuống thấp. Trong điều kiện này, một đốm lửa nhỏ có thể bùng lên và lan nhanh theo chiều gió, nhất là khi gặp sườn dốc — lửa leo dốc nhanh hơn nhiều so với trên đất bằng.
Nguyên nhân thứ ba là con người. Vùng đệm có nhiều hộ làm vườn sát rừng, nhiều người vào rừng vì nhiều lý do khác nhau. Thói quen đốt dọn cỏ, đốt rác, đốt lá điều cho sạch vườn trước mùa thu hoạch là nguồn lửa phổ biến nhất. Chỉ cần một buổi chiều gió đổi hướng, đám lửa trong vườn có thể vượt qua hàng rào sang rừng.
Cấp dự báo cháy rừng và ý nghĩa với người dân
Cơ quan kiểm lâm thường thông báo cấp dự báo cháy rừng theo năm cấp, dựa trên số ngày không mưa, nhiệt độ, độ ẩm. Tên gọi và mức cụ thể theo thông báo chính thức của địa phương; bảng dưới là cách hiểu chung:
| Cấp | Mức nguy cơ | Người dân nên làm gì |
|---|---|---|
| Cấp I | Thấp | Vẫn cẩn thận khi dùng lửa gần rừng, không bỏ mặc đám lửa |
| Cấp II | Trung bình | Hạn chế đốt dọn; nếu đốt phải có người canh, có dụng cụ dập lửa |
| Cấp III | Cao | Không đốt sát rừng; theo dõi thông báo của xã và kiểm lâm |
| Cấp IV | Nguy hiểm | Không dùng lửa ở bìa rừng và vườn sát rừng; sẵn sàng tham gia ứng cứu khi được huy động |
| Cấp V | Cực kỳ nguy hiểm | Tuyệt đối không mang lửa vào rừng; hạn chế vào rừng; trực canh theo phân công của thôn, xã |
Ở nhiều nơi, khi dự báo lên cấp IV hoặc V, kiểm lâm và chính quyền xã cắm biển cảnh báo, tăng chốt canh ở các cửa rừng và có thể tạm dừng một số hoạt động trong rừng. Thông tin này thường được phát qua loa thôn, nhóm tin nhắn của thôn và bảng thông báo ở uỷ ban xã.
Đốt dọn vườn sát rừng: quy định và cách làm an toàn
Đốt thực bì, đốt cỏ, đốt lá trên đất vườn vẫn là cách nhiều hộ dùng để dọn vườn. Tuy nhiên, với đất giáp ranh rừng, nhất là giáp vườn quốc gia hay rừng phòng hộ, việc đốt phải tuân theo hướng dẫn của kiểm lâm và chính quyền xã. Ở nhiều địa phương, người dân phải báo trước cho trưởng thôn hoặc kiểm lâm địa bàn, đốt vào thời điểm được hướng dẫn, và không được đốt khi cấp dự báo cao.
Nếu được phép đốt, những nguyên tắc an toàn cơ bản là: làm đường băng trắng quanh khu vực đốt, gom thực bì thành đống nhỏ thay vì đốt tràn, đốt vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi gió nhẹ và độ ẩm cao hơn, luôn có người canh đến khi lửa tắt hẳn, chuẩn bị sẵn nước, bàn dập, cành cây tươi. Tuyệt đối không đốt rồi bỏ đi làm việc khác.
Ngày càng nhiều hộ chuyển sang không đốt: băm nhỏ cành lá để tủ gốc, ủ làm phân, dùng máy cắt cỏ. Cách này tốn công hơn lúc đầu nhưng giữ được chất hữu cơ cho đất, giảm xói mòn và bỏ hẳn nguy cơ cháy lan.
Những nguồn lửa hay bị xem nhẹ
Đốt ong lấy mật. Dùng đuốc hun khói để lấy mật ong rừng là thói quen cũ, cực kỳ nguy hiểm trong mùa khô vì tàn lửa rơi xuống lớp lá khô dưới gốc cây.
Tàn thuốc lá. Một đầu thuốc ném ra từ xe máy trên đường đồi, rơi vào bãi cỏ tranh khô, có thể âm ỉ rồi bùng lên sau vài phút.
Lửa nấu ăn trong rẫy, trong chòi. Bếp lửa ở chòi canh rẫy, lửa nấu cơm khi đi rừng nếu không dập kỹ, tro còn nóng bị gió thổi bay.
Đốt rác sinh hoạt. Nhiều hộ ở thôn xa chưa có dịch vụ thu gom rác nên đốt rác sau nhà; vào ngày gió, lửa có thể lan sang hàng rào khô và vườn.
Mâu thuẫn, cố ý. Hiếm nhưng vẫn có: đốt để lấn đất, đốt vì tranh chấp. Đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có thể bị xử lý hình sự.
Phương châm bốn tại chỗ: vì sao người dân là lực lượng đầu tiên
Trong phòng cháy chữa cháy rừng ở Việt Nam, phương châm "bốn tại chỗ" được nhắc thường xuyên: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Ý nghĩa đơn giản: ở vùng rừng xa như Bù Gia Mập, xe chữa cháy khó vào tận nơi, nên những phút đầu tiên quyết định, và người có mặt sớm nhất thường là người dân, tổ bảo vệ rừng, kiểm lâm địa bàn.
Mỗi thôn sát rừng thường có tổ đội phòng cháy chữa cháy rừng, được tập huấn và trang bị dụng cụ cơ bản như bàn dập lửa, dao phát, cuốc, bình xịt nước đeo vai, máy thổi gió. Khi có cháy, tổ này được huy động trước, sau đó là kiểm lâm, quân đội, biên phòng và các lực lượng khác tuỳ quy mô.
Người mới chuyển về nên hỏi thôn mình có tổ đội như vậy không, có cần đăng ký tham gia không, và nắm số liên lạc của trưởng thôn, kiểm lâm địa bàn để báo nhanh khi có chuyện. Tham gia tập huấn một buổi là đủ để biết cách dập lửa an toàn, tránh bị lửa vây.
Phát hiện lửa: làm gì trong những phút đầu
Cách phản ứng đúng giúp dập lửa sớm và không đặt bản thân vào nguy hiểm:
- Quan sát nhanh: lửa ở đâu, lan về hướng nào, gió thổi về đâu, có người hay nhà cửa gần đó không.
- Báo ngay cho trưởng thôn, kiểm lâm địa bàn, uỷ ban xã, hô hoán người xung quanh — đừng tự mình xử lý một đám cháy đã lớn.
- Nếu lửa còn nhỏ, an toàn và có dụng cụ: dập từ phía đã cháy, đứng ở đầu gió, dùng cành tươi, bàn dập, đất cát; không đứng ở hướng lửa đang lan tới.
- Không bao giờ chạy lên dốc phía trên đám cháy, vì lửa leo dốc rất nhanh; không chạy vào vùng cỏ cao chưa cháy theo hướng gió.
- Khi được huy động chữa cháy, làm theo chỉ huy, đi theo nhóm, mang nước uống, khăn ướt che mũi miệng.
- Sau khi lửa tắt, canh lại khu vực một thời gian vì gốc cây, đống củi có thể còn âm ỉ và bùng lại.
Hậu quả của một vụ cháy rừng
Cháy rừng không chỉ làm mất cây. Lửa đi qua giết chết cây con tái sinh, động vật nhỏ không kịp chạy, trứng chim, côn trùng; lớp mùn trên mặt đất bị thiêu, để lại đất trơ trọi trước mùa mưa. Khi mưa đến, đất bị xói mạnh, suối đục, lòng hồ bồi lắng.
Với rừng nửa rụng lá, cháy nhẹ lặp đi lặp lại khiến rừng thoái hoá dần thành trảng cỏ và tre nứa. Với rừng thường xanh, một vụ cháy lớn có thể để lại vết thương kéo dài nhiều thập niên. Với người dân, cháy lan sang vườn điều, vườn cao su có thể thiêu rụi công sức nhiều năm chỉ trong một buổi chiều.
Về pháp lý, người gây cháy rừng do vô ý vẫn có thể bị xử phạt và phải bồi thường; nếu thiệt hại lớn hoặc cố ý, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự. Đây không phải để doạ, mà để nhắc rằng mỗi đốm lửa ở bìa rừng đều mang trách nhiệm thật.
Khói mùa khô và sức khoẻ người sống gần rừng
Những tuần cuối mùa khô, trời Bù Gia Mập đôi khi mờ đục dù không có mây. Một phần là bụi đất đỏ từ đường sá, vườn trống bị gió cuốn lên; một phần là khói từ các đám đốt dọn vườn, đốt rác, đôi khi là khói cháy rừng từ xa, kể cả từ bên kia biên giới theo gió đưa sang. Người mắc bệnh hô hấp, người già, trẻ nhỏ là những người chịu ảnh hưởng đầu tiên.
Những ngày nhiều khói bụi, nên đóng bớt cửa vào giờ khói dày, đeo khẩu trang khi đi xe máy hay làm việc ngoài trời, uống đủ nước. Người tham gia chữa cháy cần khăn ướt hoặc khẩu trang phù hợp và nghỉ luân phiên, không cố làm liên tục trong khói dày vì ngộ độc khói có thể xảy ra trước khi bản thân kịp nhận ra.
Mỗi hộ giảm đốt là cả vùng bớt khói. Đây là lý do thêm để chuyển dần sang ủ phân, tủ gốc thay cho đốt dọn vườn — lợi cho đất, cho rừng và cho chính lá phổi của người trong nhà. Khi có dấu hiệu khó thở, ho kéo dài, đau ngực sau những ngày khói bụi, nên đến trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế gần nhất để được khám.
Chuẩn bị cho nhà và vườn trước mùa khô
Nhà ở sát rừng hoặc giữa vườn điều nên dọn sạch lá khô, cỏ khô trong vòng vài chục mét quanh nhà, kho, chuồng trại. Mái lá, vách tre dễ bắt lửa nên giữ khoảng cách với các bụi cây khô. Để sẵn vài thùng nước, bao tải, xô, cuốc xẻng ở chỗ dễ lấy.
Vườn sát rừng nên làm đường băng cản lửa — một dải đất được phát sạch thực bì — giữa vườn và rừng trước khi vào cao điểm mùa khô. Đường băng không chặn được đám cháy lớn, nhưng làm chậm lửa, tạo chỗ đứng cho người dập lửa và giúp ngăn cháy lan từ vườn vào rừng hay ngược lại.
Kho chứa hạt điều, mủ cao su, phân bón, xăng dầu cần sắp xếp gọn, tránh xa nguồn lửa, có bình chữa cháy nhỏ. Dạy trẻ em không chơi với lửa, diêm, bật lửa trong mùa khô cũng là việc cần nhắc đi nhắc lại.
Câu hỏi thường gặp
Mùa cháy rừng ở Bù Gia Mập kéo dài từ khi nào?
Thường từ khoảng tháng 12 năm trước đến tháng 4 năm sau, trùng với mùa khô. Cao điểm là tháng 2 đến tháng 4 khi nắng gắt và lâu ngày không mưa. Mốc cụ thể mỗi năm có thể sớm hay muộn tuỳ thời tiết, nên cần theo dõi thông báo của kiểm lâm.
Đốt dọn cỏ trong vườn nhà mình có cần xin phép không?
Nếu vườn giáp rừng, nhất là giáp vườn quốc gia hay rừng phòng hộ, thường phải báo trước với trưởng thôn hoặc kiểm lâm địa bàn và đốt theo hướng dẫn. Khi cấp dự báo cháy rừng cao, việc đốt có thể bị cấm. Hãy hỏi xã về quy định áp dụng cho thôn mình.
Cấp dự báo cháy rừng được thông báo ở đâu?
Thông báo qua hệ thống loa của thôn, xã, bảng tin ở uỷ ban xã, các nhóm liên lạc của thôn, và biển cảnh báo đặt ở cửa rừng. Cơ quan kiểm lâm cấp tỉnh cũng công bố thông tin dự báo trên các kênh chính thức của mình.
Thấy khói ở xa trong rừng thì có cần báo không?
Có. Đừng nghĩ người khác đã báo rồi. Gọi cho trưởng thôn, kiểm lâm hoặc uỷ ban xã, mô tả vị trí ước chừng và hướng khói. Báo sớm vài phút có thể giúp khống chế đám cháy khi còn nhỏ.
Gây cháy rừng do vô ý có bị phạt không?
Có thể bị xử phạt hành chính và phải bồi thường thiệt hại; nếu hậu quả nghiêm trọng thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Vì vậy, khi dùng lửa gần rừng phải luôn có người canh và dụng cụ dập lửa sẵn sàng.
Đường băng cản lửa nên rộng bao nhiêu?
Tuỳ địa hình, loại thực bì và hướng dẫn của kiểm lâm địa phương. Vườn sát rừng nên hỏi kiểm lâm địa bàn để được hướng dẫn cụ thể, vì đường băng quá hẹp không có tác dụng, còn phát quá rộng vào đất rừng có thể vi phạm quy định.