Sống ở Bù Gia Mập rẻ hơn đô thị ở tiền nhà, tiền ăn rau và trái cây, nhưng có những khoản đắt hơn hoặc dễ bị quên: tiền xăng và hao mòn xe trên đường đồi, chi phí mỗi lần đi khám bệnh, mua sắm xa, tiền nước mùa khô, và các khoản hiếu hỉ trong cộng đồng thôn xóm. Vì thu nhập của phần đông hộ dân đến theo mùa vụ, cách quản lý tiền ở đây cũng phải theo mùa chứ không theo tháng.
Bài này không đưa con số giá cả cụ thể, vì giá thay đổi liên tục và khác nhau giữa trung tâm xã với thôn xa. Thay vào đó, bài liệt kê đầy đủ các khoản cấu thành chi phí sống, chỉ ra khoản nào thường bị đánh giá thấp, và gợi ý cách lập ngân sách cho gia đình có thu nhập lên xuống theo vụ điều, vụ mủ.
Những khoản rẻ hơn khi sống ở đây
Khoản dễ thấy nhất là chỗ ở. Người có đất vườn không phải trả tiền thuê nhà; người thuê nhà ở trung tâm xã trả thấp hơn nhiều so với đô thị lớn. Với gia đình có vườn, chi phí nhà ở chủ yếu là sửa chữa, mái tôn, sơn lại tường, và tiền điện.
Thứ hai là thực phẩm tươi. Rau trồng quanh nhà, gà vịt tự nuôi, trứng, trái cây theo mùa như mít, chuối, bơ, sầu riêng, chôm chôm giúp giảm đáng kể tiền chợ. Hàng xóm biếu nhau rau, trái khi vào mùa là chuyện thường. Rau rừng, măng theo mùa cũng có bán ở chợ với giá phải chăng, miễn là mua của người khai thác hợp pháp.
Chất đốt cũng là một khoản nhẹ hơn: nhiều nhà vẫn giữ bếp củi bên cạnh bếp gas, dùng cành điều, cành cao su khô tỉa từ vườn để nấu nước, nấu cám heo, chỉ dùng gas cho bữa nhanh. Quần áo, giày dép ít phải chạy theo kiểu dáng, nhưng hao nhanh hơn vì bụi đỏ và việc vườn; đồ bảo hộ lao động như ủng, găng tay, nón, áo dài tay là khoản mua thường xuyên.
Thứ ba là chi tiêu giải trí. Ở vùng này không có trung tâm thương mại, rạp chiếu phim, nên phần chi cho ăn ngoài, mua sắm theo cảm hứng thường thấp hơn. Đổi lại, khi có dịp ra Phước Long, Đồng Xoài hay TP Hồ Chí Minh, gia đình hay dồn mua sắm một lần, nên vẫn cần tính khoản này.
Những khoản dễ bị đánh giá thấp
Đi lại. Xe máy là phương tiện chính, chạy đường đồi dốc, đất đỏ làm hao xăng, mòn lốp, mòn phanh, hỏng xích nhanh hơn đường phẳng. Mỗi lần ra Phước Long, Đồng Xoài khám bệnh, làm giấy tờ, mua đồ lớn là một khoản xăng xe, ăn uống, có khi nghỉ lại. Gia đình có con học cấp ba xa nhà còn thêm tiền đi lại hoặc tiền trọ.
Y tế. Bảo hiểm y tế chi trả phần lớn viện phí theo quy định, nhưng chi phí đi lại, ăn ở cho người nhà khi nằm viện xa là khoản lớn, không được chi trả. Thu nhập mất đi những ngày phải bỏ vườn để chăm người ốm cũng cần tính vào.
Nước và điện mùa khô. Khoan giếng, thay máy bơm, tiền điện bơm tưới, có khi mua nước khi giếng cạn. Đây là khoản không đều, dồn vào vài tháng cuối mùa khô.
Hiếu hỉ và quan hệ cộng đồng. Đám cưới, đám tang, lễ mừng nhà mới, thôi nôi, lễ hội của đồng bào, đóng góp quỹ thôn, sửa đường làng. Ở nông thôn, những khoản này thường xuyên hơn đô thị và khó từ chối, vì đó là cách giữ quan hệ xóm giềng.
Sửa chữa sau mùa mưa. Mái tôn tốc vì lốc, tường thấm, đường vào nhà bị xói, đồ điện hỏng vì sét. Nên để riêng một khoản nhỏ mỗi năm cho sửa chữa.
Ở trung tâm xã hay ở thôn xa: chi phí khác nhau thế nào
Bảng so sánh định tính dưới đây giúp hình dung sự khác nhau, không phải bảng giá. Mức thực tế của từng gia đình phụ thuộc thói quen và nghề nghiệp.
| Khoản chi | Ở gần trung tâm xã | Ở thôn xa, trong vườn |
|---|---|---|
| Nhà ở | Đất đắt hơn, thuê nhà dễ tìm hơn | Đất rẻ hơn, ít nhà cho thuê |
| Thực phẩm | Mua chợ nhiều hơn, tiện nhưng tốn hơn | Tự trồng, tự nuôi nhiều hơn, mua ít hơn |
| Đi lại | Ít phải đi, gần trường, trạm y tế, chợ | Đi nhiều, đường xấu, hao xe hơn |
| Điện nước | Có thể có nước máy, điện ổn định hơn | Tự lo giếng, bơm; điện yếu, dễ mất |
| Học hành | Con đi học gần, ít chi phí đưa đón | Có thể phải đưa đón hoặc ở bán trú |
| Thu nhập kèm theo | Dễ mở tiệm, làm dịch vụ | Dễ làm vườn, chăn nuôi |
Nhìn bảng có thể thấy không có lựa chọn nào rẻ hơn tuyệt đối. Ở thôn xa tiết kiệm được tiền đất và tiền ăn, nhưng tốn hơn ở đi lại và thời gian. Ở trung tâm xã đắt hơn ở đất nhưng tiện cho con cái và dễ kiếm thêm từ dịch vụ.
Thu nhập theo mùa vụ: thách thức lớn nhất
Một hộ trồng điều có thể nhận phần lớn thu nhập trong năm vào vài tháng mùa thu hoạch. Hộ cạo mủ cao su có thu nhập đều hơn nhưng giảm vào mùa cây rụng lá và những ngày mưa. Hộ trồng tiêu, sầu riêng có những năm được mùa, những năm mất mùa vì thời tiết, sâu bệnh. Cùng lúc đó, chi tiêu sinh hoạt diễn ra đều đặn mỗi ngày.
Hệ quả quen thuộc là "đầu vụ thắt lưng, cuối vụ rộng tay": sau mùa thu hoạch có tiền thì mua sắm, sửa nhà, cưới hỏi; đến giữa năm hết tiền thì mua chịu ở tiệm tạp hoá, đại lý phân bón, vay mượn chờ vụ sau. Mua chịu phân bón, thuốc trả sau vụ là tập quán phổ biến; giá mua chịu thường cao hơn mua tiền mặt, nên người mua cần hỏi rõ trước.
Hộ làm công ăn lương như giáo viên, nhân viên y tế, công nhân có hợp đồng thì ngược lại: thu nhập đều theo tháng nhưng không có khoản lớn cuối vụ. Với họ, khó khăn là những khoản chi lớn bất thường như sửa nhà, mua xe, nằm viện. Nhiều gia đình vì thế kết hợp cả hai: một người đi làm hưởng lương, một người lo vườn, để vừa có dòng tiền đều vừa có khoản lớn theo mùa.
Nguy hiểm nhất là vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc hay tín dụng đen với lãi suất cao bất thường khi kẹt tiền. Ở nhiều vùng nông thôn, đã có gia đình mất đất, mất vườn vì những khoản vay như vậy. Khi cần vốn sản xuất, hãy hỏi các kênh chính thức như ngân hàng chính sách xã hội, ngân hàng nông nghiệp, quỹ tín dụng, các tổ vay vốn qua hội nông dân, hội phụ nữ ở xã.
Lập ngân sách cho gia đình có thu nhập theo vụ
Cách làm dưới đây đơn giản, chỉ cần một cuốn sổ hoặc ghi chú điện thoại. Mục tiêu là chia tiền vụ thu hoạch ra cho đủ cả năm, không phải tiết kiệm khắc khổ.
- Ghi lại toàn bộ chi tiêu của gia đình trong ít nhất ba tháng, chia theo nhóm: ăn uống, đi lại, điện nước, học hành, y tế, hiếu hỉ, sản xuất (phân, thuốc, công thuê).
- Tính tổng chi tiêu sinh hoạt trung bình một tháng, nhân lên cho mười hai tháng để biết cả năm cần bao nhiêu cho sinh hoạt.
- Tách riêng chi phí sản xuất cho vụ sau (phân bón, thuốc, công làm cỏ, công thu hoạch) — đây là tiền không được tiêu vào sinh hoạt.
- Khi có tiền vụ, chia ngay thành ba phần: phần sản xuất vụ sau, phần sinh hoạt cả năm, phần dự phòng cho ốm đau, sửa chữa, mất mùa.
- Gửi phần sinh hoạt và dự phòng vào tài khoản riêng hoặc sổ tiết kiệm, rút ra theo tháng như nhận lương.
- Cuối mỗi vụ, xem lại sổ để điều chỉnh: khoản nào vượt, khoản nào có thể giảm, có nên đa dạng thêm nguồn thu không.
Ví dụ giả định: một gia đình ghi chép thấy mỗi tháng tiêu một khoản cố định cho sinh hoạt; khi bán điều, họ để riêng đủ mười hai lần khoản đó cùng tiền phân bón vụ sau trước khi tính chuyện sửa nhà. Chỉ cần làm như vậy, những tháng giữa năm đã bớt cảnh mua chịu.
Giảm chi phí mà vẫn sống thoải mái
Tận dụng vườn là cách tiết kiệm hiệu quả nhất: một luống rau, vài chục con gà, mấy gốc cây ăn trái quanh nhà đủ để giảm đáng kể tiền chợ. Gom chung đơn hàng với hàng xóm khi mua phân bón, vật liệu, gas giúp có giá tốt hơn và đỡ tiền chở. Sắp xếp các việc phải ra Phước Long, Đồng Xoài vào một chuyến thay vì đi nhiều lần.
Bảo dưỡng xe máy định kỳ, kiểm tra phanh, lốp, xích trước mùa mưa giúp tránh hỏng lớn và an toàn hơn trên đường dốc. Thay bóng đèn tiết kiệm điện, bơm nước vào giờ hợp lý, kiểm tra rò rỉ đường ống nước giúp giảm tiền điện mùa khô. Mua đồ điện có chống sét tuy đắt hơn lúc đầu nhưng đỡ hỏng hóc về sau.
Về hiếu hỉ, nhiều thôn đã có quy ước chung về mức đóng góp, tổ chức gọn để giảm gánh nặng cho các gia đình. Tham gia đầy đủ nhưng theo khả năng là được bà con thông cảm. Quan trọng hơn tiền là sự có mặt: đến phụ một tay trong đám cưới, đám tang được nhớ lâu hơn một phong bì dày.
Năm đầu của người mới đến: những khoản phát sinh một lần
Gia đình chuyển từ nơi khác về thường bị bất ngờ bởi những khoản chỉ phát sinh trong năm đầu. Đó là tiền chuyển đồ đạc lên vùng đồi, tiền sửa sang nhà cũ mua lại hoặc nhà thuê, tiền khoan giếng hay mua bồn chứa nước, tiền lắp cáp quang, mua thêm xe máy cho phù hợp đường dốc, mua máy cắt cỏ, dụng cụ làm vườn, lưới chống muỗi, tủ thuốc gia đình. Từng khoản không lớn, nhưng cộng lại đáng kể.
Nếu mua vườn đang thu hoạch, năm đầu còn có chi phí học việc: phân bón, thuốc dùng chưa đúng, thuê người làm nhiều hơn mức cần vì chưa quen. Không ít người mất một hai vụ đầu mới biết vườn mình cần gì. Đây là lý do nên giữ một khoản dự phòng lớn hơn bình thường trong năm đầu, và đừng dồn hết tiền vào đất, nhà ngay khi mới đến.
Một khoản khác ít ai tính là chi phí quay lại nơi cũ: về thăm họ hàng, làm giấy tờ còn dang dở ở thành phố, con cái về thi, khám bệnh chuyên khoa cũ. Năm đầu, những chuyến đi này thường nhiều hơn các năm sau. Liệt kê trước những việc phải về và gom vào ít chuyến sẽ đỡ tốn kém.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Bù Gia Mập có rẻ hơn TP Hồ Chí Minh không?
Tiền nhà, rau trái, ăn uống hằng ngày thường rẻ hơn đô thị lớn, đặc biệt nếu có vườn. Nhưng đi lại, khám chữa bệnh, mua sắm đồ lớn có thể tốn hơn vì phải đi xa. Tổng chi phí phụ thuộc nhiều vào nơi ở, nghề nghiệp và thói quen của từng gia đình.
Có nên mua chịu phân bón, thuốc rồi trả sau vụ?
Mua chịu giúp xoay vòng vốn nhưng giá thường cao hơn mua tiền mặt và dễ khiến nợ dồn nếu vụ sau mất mùa hoặc mất giá. Hãy hỏi rõ giá mua chịu so với giá tiền mặt, ghi sổ rõ ràng và chỉ mua lượng thực sự cần dùng.
Cần vay vốn làm vườn thì nên hỏi ở đâu?
Nên hỏi các kênh chính thức: ngân hàng chính sách xã hội qua tổ vay vốn của hội nông dân, hội phụ nữ ở thôn, ngân hàng nông nghiệp, quỹ tín dụng nhân dân nếu có. Tránh vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc vay nóng với lãi suất cao bất thường.
Thu nhập theo mùa thì nên để dành bao nhiêu cho dự phòng?
Không có tỷ lệ chung cho mọi gia đình. Một nguyên tắc thường được khuyên là để dành đủ chi tiêu sinh hoạt vài tháng cho các tình huống ốm đau, mất mùa, hỏng xe, trước khi chi vào những việc lớn như sửa nhà hay mua sắm đắt tiền.
Chi phí đi học của con ở vùng này gồm những gì?
Gồm sách vở, đồng phục, đóng góp theo quy định của trường, tiền đi lại hoặc xe đạp, áo mưa, tiền ăn bán trú nếu có, học thêm nếu cần. Học cấp ba xa nhà còn thêm tiền trọ. Học sinh thuộc diện chính sách được miễn, giảm học phí và hỗ trợ theo quy định hiện hành.
Làm sao giảm tiền điện trong mùa khô ở nhà vườn?
Kiểm tra máy bơm có chạy quá tải hay rò rỉ đường ống không, bơm tưới vào giờ mát để giảm bốc hơi, dùng bồn chứa trên cao để không phải bật bơm liên tục, thay thiết bị cũ hao điện và tắt tủ đông khi không cần dùng.