Chuyển từ điều, cao su sang sầu riêng hay cây ăn trái khác có thể mang lại thu nhập cao hơn trên cùng diện tích, nhưng đòi hỏi nước tưới ổn định, vốn lớn trong nhiều năm chưa có thu, kỹ thuật cao hơn hẳn và chấp nhận rủi ro giá, rủi ro sâu bệnh, rủi ro thời tiết. Không có câu trả lời chung "nên" hay "không nên"; chỉ có câu trả lời cho từng mảnh vườn, từng gia đình.
Những năm gần đây, đi trên các tuyến đường ở bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa, bạn sẽ thấy nhiều vườn sầu riêng non mọc lên giữa những vườn điều già, nhiều lô cao su thanh lý được thay bằng cây ăn trái. Xu hướng này diễn ra trên khắp vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, không riêng gì Bù Gia Mập.
Bài này không cổ suý cây nào. Nó gom lại những câu hỏi mà người trồng có kinh nghiệm thường tự hỏi trước khi chặt một vườn đang cho thu để đổi sang cây khác, cùng những rủi ro mà các vụ "đổi cây theo phong trào" trước đây đã để lại.
Đặc điểm các cây đang chia đất ở Bù Gia Mập
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý, không có số liệu năng suất hay giá. Mức "cao, thấp" là so tương đối giữa các cây trong bảng.
| Cây | Nhu cầu nước | Vốn ban đầu | Thời gian chờ thu | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|---|
| Điều | Thấp, chịu hạn | Thấp | Ngắn với cây ghép | Thời tiết lúc ra hoa, giá thô |
| Cao su | Trung bình | Trung bình | Dài (kiến thiết cơ bản nhiều năm) | Giá mủ, khô mặt cạo |
| Hồ tiêu | Cao mùa khô | Cao nếu dùng trụ chết | Trung bình | Bệnh chết nhanh, chết chậm, giá biến động |
| Cà phê vối | Cao mùa khô | Trung bình | Trung bình | Nước tưới, giá |
| Sầu riêng | Cao, cần ổn định | Cao | Dài | Nấm bệnh thân rễ, thời tiết lúc ra hoa, giá, yêu cầu thị trường |
| Cây ăn trái khác (mít, bơ, chôm chôm…) | Trung bình đến cao | Trung bình | Trung bình | Đầu ra, giá theo mùa |
Điểm cần thấy: các cây cho giá trị cao hơn đều cần nhiều nước hơn và vốn nhiều hơn. Ở vùng giáp rừng như Bù Gia Mập, nơi mùa khô kéo dài và nguồn nước không dồi dào, đây là ràng buộc lớn nhất.
Câu hỏi thứ nhất: có đủ nước không
Cây điều và cao su sống được mà gần như không cần tưới. Sầu riêng, cà phê, tiêu và phần lớn cây ăn trái thì không: chúng cần tưới đều trong mùa khô, có giai đoạn cần nhiều nước để nuôi trái. Một vườn sầu riêng thiếu nước giữa mùa khô có thể rụng trái non, cây suy, thậm chí chết.
Ở Bù Gia Mập, nguồn nước tưới chủ yếu là giếng khoan, ao trữ nước mưa và một phần từ suối. Những năm hạn, mực nước giếng xuống thấp, nhiều giếng cạn; suối nhỏ trơ đáy. Trước khi chuyển đổi, cần biết giếng của mình còn bao nhiêu nước vào cuối mùa khô năm hạn nhất mà gia đình nhớ được, chứ không phải năm bình thường.
Nhiều hộ đổi cây đã phải đào thêm ao, khoan thêm giếng, lắp hệ thống tưới nhỏ giọt, chi phí cộng lại không nhỏ. Việc khoan giếng, đào ao cũng phải tuân thủ quy định về tài nguyên nước và đất, nhất là ở các xã gần Vườn quốc gia. Một vườn cây giá trị cao mà phụ thuộc vào một cái giếng duy nhất là rủi ro rất lớn.
Câu hỏi thứ hai: chịu được mấy năm không có thu
Chặt một vườn điều đang cho trái hay một lô cao su đang cạo nghĩa là mất ngay nguồn thu đó. Cây mới cần nhiều năm mới cho trái ổn định; trong thời gian ấy gia đình phải bỏ tiền giống, phân, thuốc, nước, công chăm. Với sầu riêng, giai đoạn chờ này dài và tốn kém.
Cách làm thận trọng mà nhiều hộ chọn là trồng xen: giữ cây điều hoặc cao su, trồng cây mới vào giữa hàng hoặc chỗ trống, khi cây mới lớn dần mới tỉa bớt cây cũ. Cách này chậm hơn, có chỗ cây cũ che nắng làm cây mới chậm lớn, nhưng giữ được dòng tiền và giảm rủi ro nếu cây mới không thành công.
Vay vốn để chuyển đổi cần được tính rất kỹ: số năm chưa có thu, kịch bản giá thấp, kịch bản cây bệnh. Những vụ đổi cây theo phong trào trước đây ở vùng này, như hồ tiêu, để lại không ít hộ nợ nần vì vay quá sức trong lúc giá đang cao. Trang này không đưa lời khuyên vay hay không vay; chỉ nhắc rằng đó là phần phải tính đầu tiên.
Câu hỏi thứ ba: kỹ thuật và sâu bệnh
Trồng điều, nhiều hộ có thể học từ hàng xóm và kinh nghiệm truyền tay. Sầu riêng hay cây ăn trái thâm canh thì khác: cần biết xử lý ra hoa, tỉa hoa, tỉa trái, quản lý dinh dưỡng theo từng giai đoạn, phòng nấm bệnh trên thân và rễ, quản lý nước rất chính xác. Sai một khâu có thể mất cả vụ.
Sầu riêng đặc biệt nhạy với nấm bệnh trong đất và trên thân, nhất là khi đất úng mùa mưa. Như cây tiêu, vườn sầu riêng cần thoát nước tốt. Vùng đất đỏ thoát nước của Bù Gia Mập có lợi thế, nhưng những chỗ trũng thì không nên trồng.
Người mới chuyển đổi nên học bài bản: tham gia tập huấn của khuyến nông, đi tham quan những vườn đã thành công và cả những vườn thất bại, tìm người có kinh nghiệm thật để hỏi. Cẩn thận với các gói "chuyển giao kỹ thuật" đi kèm bán vật tư, giống cây với lời hứa năng suất cao. Mua giống ở vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng.
Câu hỏi thứ tư: bán cho ai
Hạt điều và mủ cao su có mạng lưới thu mua rộng khắp, người trồng ở Bù Gia Mập gần như không lo không có ai mua, chỉ lo giá. Trái cây tươi thì khác: phải bán đúng lúc chín, không để lâu được; giá theo mùa, theo chất lượng, và với một số loại, theo yêu cầu của thị trường xuất khẩu về mã số vùng trồng, dư lượng thuốc, truy xuất nguồn gốc.
Muốn bán được giá, vườn thường phải đáp ứng những yêu cầu như ghi chép nhật ký canh tác, dùng thuốc trong danh mục được phép, tuân thủ thời gian cách ly. Những vườn nhỏ lẻ, không liên kết, dễ bị ép giá khi vào vụ rộ. Tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc liên kết với doanh nghiệp thu mua là cách nhiều hộ dùng để có đầu ra ổn định hơn.
Trước khi trồng, hãy hỏi những người đang bán loại trái đó ở vùng mình: ai mua, mua thế nào, những năm giá xuống họ xoay xở ra sao. Câu trả lời thực tế đó có giá trị hơn mọi tính toán trên giấy.
Những cách chuyển đổi ít rủi ro hơn
Dựa trên kinh nghiệm chung của vùng, một số cách làm giúp giảm rủi ro khi đổi cây:
- Chuyển đổi từng phần: thử trên một phần nhỏ vườn trước, giữ phần còn lại cho thu nhập ổn định.
- Đa dạng cây trồng: không dồn toàn bộ đất vào một cây, đặc biệt là cây có giá biến động mạnh.
- Trồng xen có tính toán: giữ cây cũ cho thu trong khi cây mới lớn, tỉa dần theo kế hoạch.
- Đầu tư nước trước, cây sau: chỉ trồng khi đã chắc nguồn nước cho mùa khô năm xấu.
- Học trước khi trồng: tập huấn, tham quan, hỏi người đã làm ít nhất vài vụ.
- Không vay quá sức: tính kịch bản xấu nhất về giá và sâu bệnh, xem gia đình có chịu nổi không.
- Kiểm tra pháp lý đất: đất có nguồn gốc lâm nghiệp, đất trong quy hoạch rừng có quy định riêng về chuyển đổi cây trồng.
Danh sách trên không có gì mới mẻ, nhưng những hộ gặp khó khăn sau các đợt đổi cây trước đây thường đã bỏ qua ít nhất một hai điều trong đó.
Giữ lại gì của vườn điều, cao su
Có lý do để nhiều hộ ở Bù Gia Mập vẫn giữ một phần vườn điều hay cao su dù đã trồng cây mới. Điều và cao su là những cây "chịu đựng": ít cần nước, ít rủi ro chết hàng loạt, có người mua ổn định, đòi hỏi vốn và công thấp. Trong một năm xấu với cây ăn trái, thu nhập từ điều và mủ có thể giữ cho gia đình qua được.
Cây điều và cao su cũng giữ đất trên sườn dốc, giảm xói mòn, tạo bóng mát. Một vùng chuyển hết sang cây thâm canh cần nhiều nước sẽ gây áp lực lớn lên nguồn nước ngầm và suối đầu nguồn, những thứ mà các xã sát Vườn quốc gia cần bảo vệ.
Nói cách khác, câu hỏi có lẽ không phải là "điều hay sầu riêng", mà là "giữ bao nhiêu phần cho cây chịu đựng, bao nhiêu phần cho cây giá trị cao", tuỳ theo nước, vốn, sức lao động và mức chấp nhận rủi ro của từng gia đình.
Cà phê, mít, bơ và những lựa chọn ít ồn ào hơn
Sầu riêng được nhắc nhiều nhất, nhưng không phải lựa chọn duy nhất. Ở các xã của Bù Gia Mập và vùng lân cận, cà phê vối đã có mặt từ lâu trên những mảnh đất có nước, thường xen với tiêu hoặc điều. Cà phê cần tưới mùa khô và công thu hái, nhưng kỹ thuật quen thuộc với nhiều hộ, đầu ra có mạng lưới thu mua sẵn.
Một số hộ chọn cây ăn trái như mít, bơ, chôm chôm, chuối, hoặc trồng xen nhiều loại trong cùng vườn để rải thu nhập theo mùa. Những cây này thường đòi vốn và kỹ thuật thấp hơn sầu riêng, nhưng đầu ra phụ thuộc thương lái và giá có thể xuống rất thấp vào vụ rộ. Vườn gần đường lớn, dễ vận chuyển có lợi thế rõ rệt.
Ngoài cây trồng, chăn nuôi bò, dê, gà thả vườn dưới tán điều hay cao su cũng là cách tăng thu nhập trên cùng mảnh đất mà không phải chặt cây. Phân chuồng từ chăn nuôi lại quay về nuôi đất cho vườn. Cách làm này cần quản lý để gia súc không phá cây non và không thả rông vào rừng.
Điều đáng lưu ý là mọi cây trồng mới đều có chu kỳ giá của nó. Một cây đang được giá hôm nay có thể rơi vào cảnh dư thừa vài năm sau khi cả vùng cùng trồng. Đa dạng hoá, không chạy theo một cây, là lớp bảo hiểm rẻ nhất mà người nông dân tự mua được.
Câu hỏi thường gặp
Đất Bù Gia Mập có trồng sầu riêng được không?
Ở những chỗ đất đỏ thoát nước tốt và có nguồn nước tưới ổn định thì nhiều vườn đã trồng được. Chỗ trũng, dễ úng hoặc thiếu nước mùa khô thì rủi ro rất cao. Cần đánh giá từng mảnh đất cụ thể, không nên suy ra từ vườn của người khác.
Có nên chặt hết vườn điều để trồng cây mới không?
Nhiều người có kinh nghiệm khuyên chuyển đổi từng phần, giữ lại một phần cây cũ để có thu nhập ổn định trong thời gian chờ cây mới và phòng khi cây mới gặp rủi ro. Quyết định cuối cùng tuỳ điều kiện từng gia đình.
Trồng xen sầu riêng trong vườn điều có được không?
Một số hộ trồng xen trong giai đoạn đầu rồi tỉa dần cây điều. Cần tính khoảng cách để cây mới đủ nắng, tránh tranh nước, và lưu ý cây điều già có thể là nơi trú của sâu đục thân, cần vệ sinh vườn kỹ.
Chuyển đổi cây trồng có cần xin phép không?
Với đất nông nghiệp thông thường, việc đổi giữa các cây lâu năm thường không phức tạp, nhưng với đất có nguồn gốc lâm nghiệp hoặc nằm trong quy hoạch rừng thì có quy định riêng. Nên hỏi chính quyền xã trước khi chặt hạ diện rộng.
Trang có cho biết giá sầu riêng, giá điều hiện nay không?
Không. Trang không nêu giá nông sản và không dự báo giá, vì giá thay đổi liên tục và phụ thuộc thị trường trong và ngoài nước. Nên tham khảo nhiều nguồn tin cập nhật và hỏi trực tiếp các điểm thu mua tại địa phương.
Có chương trình nào hỗ trợ chuyển đổi cây trồng không?
Tuỳ từng thời kỳ, có các chương trình hỗ trợ giống, tập huấn, liên kết sản xuất cho nông dân, nhất là hộ đồng bào và hộ khó khăn. Hỏi khuyến nông, hội nông dân hoặc chính quyền xã để biết chương trình đang áp dụng.