Đi bộ trong rừng Bù Gia Mập không nguy hiểm nếu đi đúng tuyến, có người dẫn đường và chuẩn bị đủ; tai nạn phần lớn xảy ra khi người ta tự đi, đi muộn, hoặc cố lội suối sau mưa. Rừng ở đây là rừng nhiệt đới gió mùa thật sự, giáp biên giới, có nhiều khe suối, dốc đất đỏ và lồ ô dày — khác hẳn đường đi dạo trong công viên.
Bài này liệt kê các rủi ro có thật khi đi rừng ở vùng Bù Gia Mập theo thứ tự hay gặp, kèm cách phòng và cách xử trí ban đầu. Đây là kiến thức phổ thông cho người đi bộ đường rừng, không thay thế hướng dẫn của kiểm lâm hay nhân viên y tế; gặp tình huống nặng phải đưa tới cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
Vắt: phiền nhất nhưng ít nguy hiểm nhất
Khi nào gặp. Vắt xuất hiện nhiều trong mùa mưa và những ngày ẩm, ở lá mục, ven suối, dưới tán rừng rậm. Mùa khô gần như không đáng kể.
Phòng thế nào. Mặc quần dài nhét vào tất cao cổ hoặc dùng tất chống vắt; xịt thuốc chống côn trùng lên giày, tất, gấu quần. Người địa phương hay xoa thuốc lào, muối hoặc xà phòng lên ủng.
Bị cắn thì làm gì. Đừng giật mạnh. Dùng móng tay gạt phần miệng nhỏ của con vắt sang ngang, hoặc chấm chút muối, thuốc chống côn trùng cho nó tự nhả. Vết cắn chảy máu lâu do chất chống đông, chỉ cần rửa sạch, ấn giữ và dán băng.
Khi nào cần để ý. Vết cắn sưng đỏ lan rộng, nóng, mưng mủ sau vài ngày là dấu hiệu nhiễm trùng, nên đi khám. Người dễ dị ứng nên mang theo thuốc của mình.
Rắn, ong và côn trùng: đề phòng hơn sợ
Rừng nhiệt đới có rắn, trong đó có loài độc. Nhưng rắn hầu như luôn tránh người; phần lớn tai nạn xảy ra khi người ta thò tay vào hốc cây, kẽ đá, đống lá hoặc giẫm phải mà không nhìn. Đi theo người dẫn, nhìn chỗ đặt chân, không ngồi bệt lên khúc gỗ mục mà chưa xem, dùng gậy gạt cỏ phía trước là những cách phòng hiệu quả nhất.
Nếu bị rắn cắn, việc cần làm là giữ người bị nạn bình tĩnh, hạn chế cử động phần bị cắn, tháo nhẫn, vòng ở vùng đó trước khi sưng, và đưa tới cơ sở y tế càng nhanh càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá theo truyền miệng thay cho việc đi viện. Nếu an toàn, ghi nhớ hình dạng con rắn để báo với nhân viên y tế, nhưng đừng cố bắt.
Ong vò vẽ, ong rừng làm tổ trên cây và trong hốc đất là mối nguy ít người để ý. Thấy tổ ong hoặc ong bay dày đặc thì lùi lại, đi vòng xa, không đập phá. Người từng bị sốc phản vệ do côn trùng đốt phải báo trước cho người dẫn đoàn và mang thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Kiến lửa, muỗi, ve cũng cần thuốc chống côn trùng và quần áo kín.
Lạc đường: rủi ro lớn nhất của người tự đi
Rừng lồ ô và rừng gỗ cao ở Bù Gia Mập trông khá giống nhau từ mọi phía; đường mòn của người đi rừng, đường thú, đường tuần tra đan xen, nhiều lối rẽ không có dấu. Người lạ chỉ cần đi lệch vài chục mét để chụp ảnh hay tìm chỗ đi vệ sinh là có thể mất phương hướng. Đó là lý do quy tắc số một là luôn đi cùng người dẫn và không tách đoàn.
Trước khi vào, nên tải bản đồ ngoại tuyến, sạc đầy điện thoại và sạc dự phòng, mang còi nhỏ và đèn pin dù định về trước trưa. Báo cho người ở lại — chủ nhà nghỉ, người thân — đoàn đi tuyến nào, dự kiến mấy giờ ra.
Nếu bị lạc, hãy dừng lại thay vì cố đi tiếp. Ở yên một chỗ dễ thấy, thổi còi theo từng hồi, gọi điện nếu còn sóng, tiết kiệm nước và pin. Đi lung tung thường làm đội tìm kiếm khó tìm hơn. Đi xuôi suối là lời khuyên phổ biến nhưng ở vùng nhiều thác, vực, đi theo suối khi không biết đường có thể dẫn tới chỗ nguy hiểm.
Trong ba lô, nên có một chiếc áo mưa hoặc áo khoác mỏng, thêm chút đồ ăn khô và nước dự phòng ngoài phần dùng trong ngày. Nếu phải chờ người tìm qua đêm, những thứ nhỏ ấy giúp giữ ấm và giữ sức. Mặc áo màu sáng hoặc mang theo một mảnh vải màu nổi cũng giúp người tìm dễ nhận ra hơn giữa màu xanh của rừng.
Suối dâng và lũ quét sau mưa
Đây là rủi ro nghiêm trọng nhất vào mùa mưa. Các khe suối ở vùng đồi Bù Gia Mập có lưu vực dốc, đất đỏ thấm nước nhanh rồi bão hoà; một trận mưa lớn ở phía thượng nguồn, nơi bạn không thấy, có thể làm nước suối dâng lên đục ngầu chỉ trong thời gian ngắn, ngay cả khi chỗ bạn đứng trời còn nắng.
Dấu hiệu cần rời khỏi lòng suối ngay: nước đột ngột đục, có cành cây, bọt trôi về nhiều; tiếng nước réo to dần; mực nước lên nhanh. Không cắm trại, không nghỉ trưa trên bãi cát, bãi đá giữa lòng suối vào mùa mưa. Không cố lội qua dòng nước chảy xiết cao quá đầu gối, kể cả khi chỉ còn vài bước.
Nếu đã sang bên kia suối mà nước dâng, hãy lên chỗ cao và chờ nước rút, dù phải chờ lâu. Người dẫn đường địa phương thường biết khe nào nguy hiểm, đó là lý do mùa mưa càng cần đi cùng họ.
Một thói quen tốt là trước mỗi lần qua suối, cả đoàn dừng lại quan sát vài phút: nước trong hay đục, chảy êm hay cuộn, đá dưới đáy có rêu trơn không. Khi lội, đi chéo xuôi theo dòng, mở khuy ba lô hoặc nới quai để có thể bỏ ra nhanh nếu ngã, dùng gậy làm điểm tựa thứ ba và nắm tay nhau thành hàng ở chỗ nước mạnh. Điện thoại, giấy tờ nên bọc túi chống nước từ trước.
Nắng, nóng, mất nước và trượt ngã
Không chỉ mùa mưa mới có rủi ro. Những sự cố "nhỏ" sau lại là thứ khiến nhiều chuyến đi phải dừng giữa chừng:
- Mất nước, say nắng khi đi dốc giữa trưa mùa khô, nhất là trên đoạn đường qua rẫy trống không có bóng cây. Uống nước đều, nghỉ trong bóng râm, đi sớm.
- Chuột rút, đuối sức ở người ít vận động; nên tập đi bộ vài tuần trước chuyến đi dài và báo cho người dẫn khi thấy mệt.
- Trượt ngã trên dốc đất đỏ sau mưa: đất bazan dính và trơn như mỡ. Đi từng bước ngắn, hạ trọng tâm, dùng gậy, không chạy xuống dốc.
- Gai, tre nứa đâm: lồ ô gãy có cạnh rất sắc. Mang găng tay mỏng, quần áo dài.
- Ngã xe máy trên đường vào bìa rừng: nhiều đoạn dốc, ổ gà, sỏi đỏ. Xuống xe dắt qua đoạn khó thay vì cố chạy.
Một bộ sơ cứu cá nhân gồm băng dán, gạc, băng thun, dung dịch sát khuẩn, thuốc hạ sốt giảm đau thông dụng, muối uống bù nước và thuốc riêng của từng người đủ cho hầu hết sự cố nhỏ.
Mùa khô và nguy cơ cháy rừng
Cuối mùa khô, khoảng từ tháng hai tới tháng tư, rừng lồ ô và thảm lá khô ở Bù Gia Mập rất dễ bắt lửa. Đây là giai đoạn kiểm lâm và người dân vùng đệm căng thẳng nhất: chòi canh lửa có người trực, các tổ bảo vệ rừng tuần tra thường xuyên, có lúc vườn hạn chế khách vào sâu.
Với người đi rừng, quy tắc là không mang lửa: không hút thuốc, không đốt lửa nấu ăn hay sưởi, không đốt rác, không thả tàn thuốc từ xe khi chạy qua đường ven rừng. Một mẩu thuốc tưởng đã tắt có thể làm cháy cả một vạt lồ ô khô trong gió mùa.
Nếu thấy khói hoặc lửa trong rừng, hãy tránh xa theo hướng ngược gió và lên chỗ trống, không cố dập khi không có dụng cụ và kinh nghiệm, rồi báo ngay cho kiểm lâm hoặc chính quyền xã. Mùa khô cũng là mùa nắng gắt: đội mũ, mặc áo dài tay thoáng, uống nước thường xuyên, tránh đi bộ giữa trưa trên đoạn không có bóng cây.
Chọn người dẫn đường thế nào
Người dẫn tốt nhất là nhân viên vườn quốc gia hoặc người do vườn giới thiệu khi bạn đi trong ranh giới rừng đặc dụng. Họ biết tuyến nào đang mở, nắm quy định và có liên lạc với các trạm kiểm lâm. Ở vùng đệm, người dẫn thường là người địa phương sống lâu năm cạnh rừng, có khi là đồng bào S'tiêng, M'nông thạo đường.
Trước khi đi, nên hỏi người dẫn về tuyến đường, thời gian dự kiến, những đoạn khó, chỗ có thể quay đầu, và họ có mang dụng cụ sơ cứu hay không. Một người dẫn có trách nhiệm sẽ hỏi lại sức khoẻ của đoàn và sẵn sàng đổi kế hoạch khi trời xấu. Hãy nghe theo họ khi họ bảo quay về, dù bạn còn muốn đi tiếp.
Hãy cảnh giác với lời mời đưa vào những khu rừng sâu, khu gần biên giới hay những nơi "chưa ai tới" để săn ảnh. Ngoài rủi ro an toàn, đi vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt hay vành đai biên giới mà không được phép có thể khiến cả người dẫn lẫn khách bị xử lý.
Quy tắc của một chuyến đi rừng an toàn
Gom lại, một chuyến đi rừng an toàn ở Bù Gia Mập theo các quy tắc sau:
- Đi với người của vườn quốc gia hoặc người địa phương am hiểu, không tự vào rừng.
- Hỏi tình trạng tuyến và thời tiết ngay trước ngày đi; mùa mưa chọn tuyến ngắn.
- Xuất phát sớm, định giờ quay đầu và tuân thủ dù chưa tới điểm định đến.
- Mặc đồ dài, giày bám, mang nước, đồ ăn, đèn, còi, sạc dự phòng, bộ sơ cứu.
- Báo lịch trình cho người ở lại; không tách đoàn, không đi đường tắt.
- Tránh xa lòng suối khi trời mưa hoặc nước có dấu hiệu dâng.
- Gặp sự cố nặng: giữ bình tĩnh, sơ cứu cơ bản, liên hệ cơ sở y tế gần nhất và chính quyền, kiểm lâm địa phương.
Những quy tắc này nghe đơn giản, nhưng các vụ tai nạn đường rừng thường bắt đầu từ việc bỏ qua một trong số đó: tách đoàn vì muốn chụp ảnh, đi tiếp khi trời đã chiều, hoặc lội qua suối vì nghĩ nước chưa sâu. Giữ kỷ luật cả đoàn, nhất là người đi đầu và người đi cuối, là cách đơn giản nhất để chuyến đi kết thúc như dự định.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự đi rừng ở Bù Gia Mập mà không cần người dẫn không?
Không nên. Đường mòn đan xen khó nhận biết, sóng điện thoại chập chờn, nhiều khu vực thuộc rừng đặc dụng hoặc gần biên giới có quy định riêng. Đi cùng người của vườn hoặc người địa phương vừa an toàn vừa đúng quy định.
Mùa nào đi rừng Bù Gia Mập ít vắt nhất?
Mùa khô, khoảng từ cuối năm tới tháng tư năm sau, vắt ít hẳn. Mùa mưa vắt nhiều ở lá mục và ven suối; khi đó nên dùng tất chống vắt, xịt thuốc lên giày và gấu quần, kiểm tra người sau mỗi chặng nghỉ.
Bị rắn cắn trong rừng thì xử lý thế nào?
Giữ người bị nạn bình tĩnh và ít cử động, tháo nhẫn vòng gần vết cắn, đưa đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá thay cho việc đi viện.
Đi rừng Bù Gia Mập cần mang theo những gì?
Giày bám đường, quần áo dài, tất cao cổ, mũ, nước uống, đồ ăn nhẹ, thuốc chống côn trùng, bộ sơ cứu, đèn pin, còi, sạc dự phòng, căn cước bản gốc và túi đựng rác mang về.
Làm sao biết suối sắp có lũ quét?
Nước bỗng đục ngầu, nhiều cành lá và bọt trôi xuống, tiếng nước réo to dần, mực nước lên nhanh là dấu hiệu cần rời lòng suối ngay và lên chỗ cao, kể cả khi trời chỗ mình đứng chưa mưa.
Người không quen vận động có đi rừng ở Bù Gia Mập được không?
Được, nếu chọn tuyến ngắn, bằng phẳng trong phân khu dịch vụ của vườn và đi vào mùa khô. Nên tập đi bộ vài tuần trước, báo tình trạng sức khoẻ cho người dẫn và không ngại quay về sớm khi thấy mệt.