Làm nông ở các xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ, nơi vườn tược giáp Vườn quốc gia Bù Gia Mập và gần biên giới Campuchia, khác ở chỗ người trồng phải tính thêm ba lớp quy định: quy định về đất có nguồn gốc lâm nghiệp, quy định bảo vệ rừng và vùng đệm, và quy định về khu vực biên giới. Bù lại, chính vị trí ven rừng mở ra hướng canh tác sạch, điều hữu cơ, liên kết qua hợp tác xã.
Phần lớn diện tích vườn của bốn xã là đất nông nghiệp thông thường. Nhưng không ít mảnh vườn nằm sát ranh rừng, trên đất từng là rừng hoặc đất lâm trường cũ, hay gần đường biên giới. Người mới mua đất, thuê đất hoặc lên làm ăn ở đây cần hiểu những đặc thù này để tránh rắc rối.
Bài này viết theo nguyên lý. Quy định cụ thể về đất đai, lâm nghiệp, biên giới thay đổi theo thời gian, nhất là sau sáp nhập tỉnh và bỏ cấp huyện từ 7/2025; bạn nên hỏi chính quyền xã, kiểm lâm và đồn biên phòng nơi mình làm ăn.
Đất có nguồn gốc lâm nghiệp: những điều cần hỏi trước
Lịch sử khai hoang ở Bù Gia Mập khiến nguồn gốc đất ở một số nơi khá phức tạp: đất do nông lâm trường quản lý trước đây, đất rừng sản xuất được giao khoán, đất khai phá từ rừng nghèo, đất đã được cấp giấy chứng nhận và đất chưa có giấy. Hai mảnh vườn cạnh nhau, trồng cùng cây điều, có thể có tình trạng pháp lý rất khác nhau.
Trước khi mua, thuê hoặc nhận chuyển nhượng vườn, nên kiểm tra mảnh đất là loại đất gì trên giấy tờ, có nằm trong quy hoạch ba loại rừng không, có đang được giao khoán bảo vệ rừng không. Đất lâm nghiệp có những hạn chế về chuyển đổi mục đích, về loại cây được trồng và về chuyển nhượng.
Cách làm an toàn là đến chính quyền xã và văn phòng đăng ký đất đai nơi tiếp nhận hồ sơ để hỏi tình trạng thửa đất, không chỉ tin vào lời người bán hay giấy viết tay. Những giao dịch đất vườn bằng giấy tay ở vùng ven rừng từng dẫn tới nhiều tranh chấp kéo dài. Phần thủ tục đất đai được trình bày riêng trong mục thủ tục hành chính của trang.
Canh tác sát rừng: lấn rừng là điều cấm
Vườn quốc gia Bù Gia Mập là khu rừng đặc dụng, nơi việc phát rừng làm rẫy, khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã đều bị nghiêm cấm. Rừng phòng hộ và rừng sản xuất xung quanh cũng có quy định quản lý riêng. Mở rộng vườn bằng cách lấn dần vào ranh rừng, dù chỉ vài hàng cây mỗi năm, là vi phạm và có thể bị xử lý.
Người làm nông ven rừng cũng có trách nhiệm phòng cháy. Đốt thực bì, đốt rác, đốt ong trong mùa khô gần ranh rừng là nguy cơ cháy lan rất lớn. Nhiều xã yêu cầu giữ đường băng cản lửa giữa vườn và rừng, không đốt trong những thời điểm cấp cháy rừng cao. Tham gia tổ bảo vệ rừng, nhận khoán bảo vệ rừng là cách nhiều hộ vừa có thêm thu nhập vừa góp phần giữ rừng.
Động vật rừng đôi khi vào phá vườn. Trường hợp này cần báo kiểm lâm, chính quyền xã để được hướng dẫn, không tự ý đặt bẫy, dùng điện hay hoá chất. Nhiều loài trong khu vực là động vật được bảo vệ; gây hại cho chúng là vi phạm nghiêm trọng.
Khu vực biên giới: đi lại và làm ăn thế nào
Biết ranh giới khu vực biên giới. Một phần địa bàn các xã giáp Campuchia thuộc khu vực biên giới, trong đó có vành đai biên giới với quy định chặt chẽ hơn về đi lại, cư trú, hoạt động sản xuất. Người dân địa phương thường biết, người mới đến nên hỏi.
Đăng ký khi cần. Người không thường trú tại khu vực biên giới muốn vào làm việc, làm thuê theo mùa có thể phải đăng ký hoặc có giấy tờ theo quy định. Hỏi đồn biên phòng hoặc công an xã để biết yêu cầu hiện hành.
Không mua bán nông sản, vật tư qua đường mòn. Hàng hoá qua biên giới phải đi qua cửa khẩu và làm thủ tục theo quy định. Vận chuyển nông sản, phân bón, thuốc qua lối mòn là vi phạm, có thể liên quan buôn lậu.
Cẩn trọng với vật tư không rõ nguồn gốc. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây không rõ nguồn gốc có thể kém chất lượng hoặc chứa hoạt chất bị cấm, gây hại cho vườn, cho người và làm nông sản không đạt yêu cầu khi bán.
Hợp tác xã và tổ hợp tác: vì sao đáng tham gia
Phần lớn nông hộ ở Bù Gia Mập sản xuất nhỏ lẻ, mỗi nhà vài sào đến vài héc-ta. Bán riêng lẻ, mua vật tư riêng lẻ, mỗi hộ đều yếu thế khi thương lượng. Hợp tác xã và tổ hợp tác là cách gom các hộ lại: cùng mua phân bón, giống với số lượng lớn, cùng áp dụng một quy trình kỹ thuật, cùng bán cho một đầu mối với khối lượng đủ lớn để đàm phán.
Ở vùng điều, hợp tác xã còn có thể đầu tư những thứ một hộ khó tự mua: sân phơi lớn, kho chứa, máy đo độ ẩm, máy sấy, thậm chí xưởng sơ chế nhỏ. Tham gia hợp tác xã cũng là cách tiếp cận các chương trình hỗ trợ, tập huấn, và các chương trình liên kết với doanh nghiệp chế biến.
Nhưng hợp tác xã chỉ hiệu quả khi quản lý minh bạch, thành viên tin nhau và cùng tuân thủ quy định chung. Trước khi tham gia, nên hỏi về điều lệ, quyền và nghĩa vụ thành viên, cách chia lợi nhuận, kết quả hoạt động những năm gần đây. Thông tin về các hợp tác xã, doanh nghiệp trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Điều hữu cơ: hướng đi và những điều kiện thật
Vị trí ven rừng, đất đầu nguồn, nhiều vườn điều vốn ít dùng phân thuốc hoá học là lý do một số nơi ở Bình Phước cũ, trong đó có vùng Bù Gia Mập, thử nghiệm canh tác điều hữu cơ hoặc theo hướng hữu cơ. Điều hữu cơ khi được chứng nhận có thể bán vào những thị trường yêu cầu cao, đôi khi với giá tốt hơn hạt thông thường.
Tuy vậy, chứng nhận hữu cơ đòi hỏi những điều kiện nghiêm ngặt: không dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp trong thời gian chuyển đổi và suốt quá trình canh tác; có vùng đệm cách ly với vườn dùng hoá chất; ghi chép nhật ký canh tác đầy đủ; chấp nhận kiểm tra định kỳ. Với hộ nhỏ, chi phí chứng nhận riêng lẻ thường quá cao, nên phần lớn tham gia theo nhóm, qua hợp tác xã hoặc theo chương trình liên kết với doanh nghiệp.
Năng suất trong giai đoạn chuyển đổi có thể giảm, trong khi giá hữu cơ chưa được hưởng ngay. Người trồng cần hiểu rõ cam kết, đầu ra và cách chia sẻ rủi ro trước khi tham gia. Đây là hướng đi đáng cân nhắc nhưng không phải con đường dễ, và không phải vườn nào cũng hợp.
Những thực hành canh tác bền vững phù hợp với vùng ven rừng
Kể cả không theo đuổi chứng nhận, nhiều thực hành sau giúp vườn bền hơn và giảm tác động tới rừng, suối đầu nguồn:
- Giữ thảm cỏ, phủ gốc thay vì làm sạch trắng, giảm xói mòn đất đỏ trên dốc.
- Bón phân hữu cơ từ phân chuồng, vỏ hạt, lá cây ủ hoai, giảm phụ thuộc phân hoá học.
- Quản lý sâu bệnh tổng hợp, bảo vệ thiên địch, phun thuốc chỉ khi cần và đúng loại.
- Không rửa bình phun, vứt vỏ thuốc xuống suối, khe nước.
- Trồng cây chắn gió, cây che bóng ở ranh vườn, làm vùng chuyển tiếp với rừng.
- Trữ nước mưa bằng ao nhỏ để giảm khai thác nước ngầm và nước suối mùa khô.
- Giữ đường băng cản lửa giữa vườn và rừng, không đốt trong mùa khô.
Những thực hành này không đòi hỏi nhiều tiền, chủ yếu là thay đổi thói quen. Về lâu dài, chúng giúp đất giữ được độ màu, nguồn nước không cạn kiệt và vườn tược sống hoà thuận với khu rừng mà cả vùng Bù Gia Mập mang tên.
Sau sáp nhập 7/2025: người làm nông cần để ý gì
Từ 1/7/2025, huyện Bù Gia Mập không còn, tám xã cũ được sắp xếp thành bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa thuộc tỉnh Đồng Nai. Với người làm nông, vườn tược không thay đổi, nhưng một số việc giấy tờ có thể đổi nơi tiếp nhận: những thủ tục trước đây làm ở cấp huyện nay được chuyển cho cấp xã hoặc cấp tỉnh tuỳ loại.
Các hồ sơ liên quan đất đai, chuyển đổi cây trồng trên đất lâm nghiệp, đăng ký tổ hợp tác, hợp tác xã, hay xin hỗ trợ nông nghiệp nên được hỏi lại nơi tiếp nhận hiện hành trước khi đi. Giấy tờ cũ ghi địa chỉ huyện Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước nhìn chung vẫn còn giá trị theo quy định chuyển tiếp; việc cập nhật địa chỉ làm khi có thủ tục liên quan.
Các chương trình khuyến nông, hỗ trợ giống và tập huấn cũng có thể được tổ chức lại theo bộ máy mới. Cán bộ nông nghiệp ở xã là đầu mối nên giữ liên lạc. Những thay đổi này không ảnh hưởng mùa vụ, nhưng hiểu rõ giúp tránh mất công đi lại.
Hộ đồng bào và con đường sinh kế bền hơn
Nhiều hộ đồng bào S'tiêng, M'nông ở bốn xã sống bằng vườn điều, cao su và làm thuê theo mùa. Đất ít dần sau những lần chuyển nhượng, thu nhập phụ thuộc giá nông sản và công việc thời vụ. Những chương trình hỗ trợ sinh kế thường hướng tới giúp các hộ giữ đất, cải tạo vườn bằng giống tốt, tham gia tổ hợp tác và tiếp cận đầu ra ổn định hơn.
Nhận khoán bảo vệ rừng là một nguồn thu gắn với truyền thống sống cùng rừng của đồng bào. Trồng xen cây dược liệu dưới tán, nuôi ong lấy mật từ hoa điều, hoa cao su, chăn nuôi quy mô nhỏ là những hướng đi bổ sung được nhắc tới ở nhiều nơi trong vùng.
Với người ngoài muốn hợp tác làm ăn, thuê đất hay mua nông sản của bà con, nguyên tắc là sòng phẳng, rõ ràng và tôn trọng: thoả thuận minh bạch, có người làm chứng hoặc qua chính quyền thôn, không lợi dụng lúc bà con cần tiền để ép giá hay mua rẻ đất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mảnh vườn định mua có phải đất rừng không?
Kiểm tra loại đất ghi trên giấy chứng nhận, hỏi chính quyền xã và nơi đăng ký đất đai về tình trạng thửa đất và quy hoạch. Không nên chỉ tin vào giấy viết tay hay lời người bán, nhất là ở vùng sát ranh rừng.
Vườn sát Vườn quốc gia có bị hạn chế canh tác không?
Vườn trên đất nông nghiệp hợp pháp vẫn canh tác bình thường, nhưng phải tuân thủ quy định phòng cháy, không lấn ranh rừng, không săn bắt hay khai thác lâm sản. Vùng đệm có thể có các chương trình và yêu cầu riêng; nên hỏi kiểm lâm, chính quyền xã.
Người nơi khác lên làm thuê gần biên giới cần giấy tờ gì?
Tuỳ vị trí cụ thể có nằm trong khu vực biên giới, vành đai biên giới hay không. Nên mang theo căn cước, khai báo tạm trú và hỏi đồn biên phòng hoặc công an xã về yêu cầu đăng ký hiện hành.
Tham gia hợp tác xã có lợi gì cho hộ trồng điều nhỏ?
Có thể mua vật tư rẻ hơn nhờ số lượng lớn, được tập huấn kỹ thuật, dùng chung sân phơi, kho, máy móc, và bán với khối lượng đủ lớn để thương lượng tốt hơn. Lợi ích thực tế tuỳ vào cách quản lý của từng hợp tác xã.
Chuyển sang trồng điều hữu cơ mất bao lâu?
Cần một thời gian chuyển đổi theo yêu cầu của tiêu chuẩn chứng nhận, trong đó vườn phải canh tác hoàn toàn không dùng hoá chất tổng hợp trước khi được công nhận. Thời gian cụ thể tuỳ tiêu chuẩn và tổ chức chứng nhận.
Động vật rừng vào phá vườn thì phải làm gì?
Báo ngay cho kiểm lâm và chính quyền xã để được hướng dẫn. Không tự đặt bẫy, dùng điện hay hoá chất, vì nhiều loài là động vật được bảo vệ và gây hại cho chúng là vi phạm pháp luật.