Sống, làm vườn hay đi rừng ở Bù Gia Mập, người ta thường gặp bốn nhóm sinh vật cần cẩn trọng: rắn độc trong vườn và bìa rừng, ong vò vẽ và ong đất, vắt rừng mùa mưa, và muỗi có thể truyền sốt rét, sốt xuất huyết. Phần lớn sự cố có thể tránh được bằng thói quen đúng, và khi xảy ra thì cách sơ cứu ban đầu quyết định rất nhiều.
Bài này không nhằm làm người đọc sợ rừng. Đây là những điều người địa phương lâu năm đều biết, được viết lại gọn và rõ cho người mới về sống, người làm công thời vụ và khách tham quan. Mọi trường hợp bị rắn cắn, ong đốt nhiều, sốt cao đều cần đến cơ sở y tế; bài này không thay cho lời khuyên của nhân viên y tế.
Rắn trong vườn và bìa rừng: gặp ở đâu, khi nào
Vùng rừng và vườn cây công nghiệp ở Đông Nam Bộ có nhiều loài rắn, phần lớn không độc và có ích vì bắt chuột. Tuy vậy, cũng có những loài độc như rắn hổ mang, rắn cạp nong, rắn lục. Rắn lục xanh màu lá cây, hay nằm trên cành thấp, bụi rậm, rất khó thấy; rắn hổ mang và cạp nong hay gặp ở đống củi, đống gạch, hang chuột quanh vườn, kho chứa.
Rắn thường hoạt động mạnh vào lúc chạng vạng, ban đêm và những ngày oi nóng trước mưa. Mùa mưa, nước tràn hang, rắn hay bò vào nhà, vào kho, chuồng gà. Người cạo mủ cao su đi vườn từ khuya, người đi rẫy sáng sớm qua bãi cỏ cao là nhóm hay gặp rắn nhất.
Rắn hầu như không chủ động tấn công người; phần lớn các vụ rắn cắn xảy ra khi người vô tình giẫm, chạm tay vào chỗ rắn nằm hoặc cố bắt, đánh rắn. Hiểu điều này giúp phòng tránh đơn giản hơn: tránh để rắn bất ngờ, và đừng tìm cách bắt rắn. Nhiều vụ bị cắn nặng nhất lại xảy ra khi người ta cố bắt rắn để bán, để ngâm rượu hay chỉ để khoe — một rủi ro hoàn toàn không đáng, chưa kể một số loài rắn cũng thuộc danh mục được bảo vệ.
Phòng rắn cắn khi làm vườn và đi rừng
Những thói quen dưới đây giảm đáng kể nguy cơ bị rắn cắn:
- Mang ủng cao su cổ cao, mặc quần dài khi đi vườn, đi rẫy, nhất là lúc sáng sớm và chiều tối.
- Dùng đèn pin khi đi đêm, kể cả trong sân nhà; nhìn kỹ chỗ đặt chân.
- Dùng gậy gạt cỏ phía trước khi đi qua bụi rậm, cỏ cao; rắn cảm nhận rung động và thường bỏ đi.
- Không thò tay vào hốc cây, đống củi, đống gạch, bụi rậm mà không nhìn kỹ; dùng que hoặc găng tay dày.
- Dọn gọn đống củi, đống vật liệu quanh nhà; diệt chuột để rắn không có lý do tới gần.
- Phát quang lối đi trong vườn, xung quanh nhà, chuồng trại; giữ cỏ thấp.
- Gặp rắn: đứng yên hoặc lùi chậm, để rắn tự bỏ đi; không đánh, không bắt.
Nhà có trẻ nhỏ nên dạy trẻ không chơi ở đống củi, bụi rậm, không bắt hay trêu rắn dù là rắn nhỏ, và báo ngay cho người lớn khi thấy rắn.
Sơ cứu khi bị rắn cắn: làm đúng và bỏ những thói quen sai
Giữ bình tĩnh, để người bị cắn nằm yên. Vận động làm nọc độc lan nhanh hơn. Hạn chế đi lại, bất động chi bị cắn bằng nẹp hoặc băng như khi gãy xương, giữ chỗ bị cắn ngang hoặc thấp hơn tim.
Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở chi bị cắn. Chi bị cắn có thể sưng nhanh, đồ trang sức trở thành vòng thắt nguy hiểm.
Đưa ngay tới cơ sở y tế. Cơ sở y tế sẽ đánh giá mức độ và chuyển tuyến tới nơi có huyết thanh kháng nọc rắn nếu cần. Nếu có thể, nhớ hoặc chụp ảnh con rắn từ khoảng cách an toàn để giúp nhận dạng, nhưng đừng mất thời gian đi bắt rắn.
Không rạch, không hút, không đốt vết cắn. Những cách này không lấy được nọc ra mà còn gây nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương thêm.
Không đắp lá, không uống thuốc lá, rượu ngâm. Nhiều vụ chậm trễ dẫn đến hậu quả nặng vì gia đình chữa bằng lá cây, thầy lang trước khi đến bệnh viện.
Không garô thắt chặt. Thắt dây quá chặt cắt đứt máu nuôi chi có thể gây hoại tử. Việc băng ép bất động có kỹ thuật riêng; nếu không được tập huấn, chỉ nên bất động chi và đi viện ngay.
Ong vò vẽ, ong đất: nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ
Ong vò vẽ thường làm tổ trên cây, trong bụi rậm, dưới mái nhà; ong đất làm tổ trong lòng đất, dưới gốc cây, bờ mương. Khi tổ bị động — phát cỏ trúng, chặt cành, giẫm phải — cả đàn có thể lao ra đốt dữ dội. Ở vùng vườn điều, cao su, người phát cỏ bằng máy, người hái điều, người cạo mủ là nhóm hay gặp nạn.
Bị nhiều ong đốt cùng lúc có thể gây ngộ độc nặng, suy thận, tổn thương nhiều cơ quan, thậm chí tử vong, kể cả ở người khoẻ mạnh. Một số người có cơ địa dị ứng có thể bị sốc phản vệ chỉ sau một vài vết đốt: khó thở, sưng môi mặt, nổi mẩn toàn thân, choáng.
Khi bị ong tấn công: chạy ra xa khỏi tổ, che mặt và đầu, vào nhà hoặc chỗ kín, không nhảy xuống nước rồi ngoi lên ngay chỗ đàn ong đang chờ. Sau đó lấy ngòi ra nếu thấy, rửa sạch vết đốt, chườm lạnh. Người bị nhiều vết đốt, trẻ em, người già, người có dấu hiệu khó thở, choáng cần được đưa tới cơ sở y tế ngay, không chờ xem diễn tiến.
Vắt rừng mùa mưa: khó chịu nhưng xử lý được
Vào mùa mưa, đi rừng ẩm ở Bù Gia Mập, nhất là các tuyến dọc suối, rất dễ gặp vắt — loài ký sinh nhỏ sống trên lá ẩm và mặt đất, bám vào người đi qua rồi hút máu. Vắt chui qua kẽ giày, ống quần, tất, nhiều khi chỉ phát hiện khi thấy máu chảy.
Vắt nói chung không truyền bệnh nguy hiểm như muỗi, nhưng vết cắn chảy máu lâu do chất chống đông, dễ ngứa và nhiễm trùng nếu gãi. Phòng tránh bằng cách mặc quần dài, đi tất dày, bỏ ống quần vào trong tất, mang tất chống vắt, xịt thuốc chống côn trùng lên giày và ống quần, dừng lại kiểm tra chân thường xuyên.
Khi bị vắt bám, đừng giật mạnh vì có thể để lại phần miệng trong da. Có thể dùng móng tay hoặc vật mỏng tách nhẹ phần đầu bám vào da, hoặc chấm chút muối, nước muối đậm cho vắt tự nhả. Sau đó rửa sạch, sát trùng vết cắn và băng lại nếu máu còn chảy.
Muỗi, sốt rét và sốt xuất huyết ở vùng rừng biên giới
Bình Phước cũ từng nằm trong nhóm địa phương có sốt rét lưu hành, nhất là các xã vùng rừng và giáp biên giới. Nhờ các chương trình phòng chống kéo dài nhiều năm, số ca bệnh đã giảm mạnh, nhưng chưa thể chủ quan, đặc biệt với người ngủ lại trong rừng, trong rẫy, người đi lại qua vùng biên, người làm công từ nơi khác đến chưa có kinh nghiệm.
Muỗi truyền sốt rét thường đốt vào ban đêm và sáng sớm, hay gặp ở vùng rừng, ven suối. Phòng bệnh chủ yếu là ngủ màn, nhất là màn tẩm hoá chất do chương trình y tế cấp, mặc áo dài tay khi ở ngoài trời buổi tối, dùng thuốc xua muỗi. Người có sốt, rét run, vã mồ hôi sau khi đi rừng, ngủ rẫy cần đến trạm y tế để được xét nghiệm, không tự mua thuốc uống.
Sốt xuất huyết lại do muỗi vằn truyền, đốt ban ngày, sinh sản trong dụng cụ chứa nước quanh nhà như lu, khạp, lốp xe cũ, chai lọ đọng nước mưa. Căn bệnh này phổ biến ở cả vùng nông thôn và đô thị phía Nam, tăng mạnh vào mùa mưa. Đậy kín dụng cụ chứa nước, thả cá diệt lăng quăng, dọn vật dụng đọng nước là việc cần làm thường xuyên. Người bị sốt cao đột ngột, đau đầu, đau nhức người, nhất là khi có chảy máu chân răng, chấm xuất huyết dưới da, đau bụng, nôn nhiều, cần đến cơ sở y tế để được theo dõi. Không tự ý dùng thuốc hạ sốt loại có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế; mùa mưa, hễ có người trong nhà sốt cao vài ngày không giảm thì nên đi khám sớm thay vì chờ.
Những sinh vật khác cần để ý
Rết và bò cạp hay trú trong đống gạch, củi, dưới đá, trong giày dép để ngoài trời; bị đốt rất đau, có thể sưng, sốt nhẹ. Thói quen giũ giày dép, quần áo trước khi mặc, nhất là đồ để ngoài hiên qua đêm, giúp tránh được phần lớn trường hợp.
Kiến lửa, kiến vàng làm tổ trên cây và dưới đất có thể đốt khi người hái điều, cạo mủ chạm vào cành. Sâu róm trên cây điều, cây rừng vào một số thời điểm có lông gây ngứa, viêm da nếu chạm vào. Một số loài nhện, bọ cánh cứng cũng có thể gây kích ứng da.
Những trường hợp này thường nhẹ, rửa sạch, chườm lạnh là đỡ. Tuy vậy, nếu có dấu hiệu dị ứng toàn thân, khó thở, sưng nhiều, sốt cao hoặc vết đốt ở trẻ nhỏ, cần đến cơ sở y tế. Người làm vườn nên mang găng tay khi tỉa cành, hái quả, và mặc áo dài tay để hạn chế tiếp xúc.
Túi đồ cơ bản cho người hay đi rừng, đi rẫy
Không cần mang theo cả một tủ thuốc, nhưng một túi nhỏ với vài thứ cơ bản giúp xử lý sự cố ban đầu tốt hơn nhiều: băng cuộn, gạc sạch, băng dán, thuốc sát trùng, nẹp mềm hoặc vật có thể dùng làm nẹp, kéo nhỏ, nhíp, thuốc xua côn trùng, đèn pin, còi và điện thoại đã sạc đầy.
Đi rừng nên đi theo nhóm, báo cho người nhà biết tuyến đi và giờ về. Ở vùng sóng điện thoại chập chờn, thống nhất trước điểm hẹn và thời gian quay lại. Nếu có người trong nhóm bị dị ứng nặng với ong đốt hay côn trùng, cả nhóm nên biết và có phương án đưa đi cấp cứu nhanh.
Cuối cùng, nhớ rằng những sinh vật này là một phần của rừng. Rắn bắt chuột, ong thụ phấn, vắt và muỗi là thức ăn cho nhiều loài khác. Sống cạnh rừng không có nghĩa là tiêu diệt hết chúng, mà là biết cách tránh và biết làm gì khi gặp sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Bị rắn cắn nhưng không thấy sưng đau có cần đi viện không?
Vẫn cần. Một số loài rắn độc thần kinh như cạp nong, cạp nia có thể gây vết cắn rất ít đau, ít sưng nhưng sau vài giờ mới xuất hiện yếu cơ, sụp mi, khó thở. Mọi trường hợp bị rắn cắn không rõ loài đều nên đến cơ sở y tế để được theo dõi.
Có nên mang theo huyết thanh kháng nọc rắn khi đi rừng không?
Không. Huyết thanh kháng nọc phải được bảo quản đúng cách và chỉ dùng tại cơ sở y tế dưới sự theo dõi của nhân viên y tế vì có thể gây phản ứng nặng. Việc của người đi rừng là phòng tránh, sơ cứu đúng và đưa người bị nạn đến viện nhanh.
Thấy tổ ong vò vẽ gần nhà thì xử lý thế nào?
Không tự đốt hay chọc phá tổ, nhất là ban ngày khi ong hoạt động mạnh. Giữ trẻ em và vật nuôi tránh xa, báo cho trưởng thôn hoặc nhờ người có kinh nghiệm, có đồ bảo hộ xử lý. Ở một số nơi, lực lượng cứu nạn cứu hộ có thể hỗ trợ khi tổ ong gần khu dân cư.
Vùng Bù Gia Mập hiện còn sốt rét không?
Số ca sốt rét đã giảm mạnh so với trước nhờ các chương trình phòng chống, nhưng vùng rừng và giáp biên giới vẫn là nơi cần cảnh giác. Người ngủ rẫy, ngủ rừng, đi lại qua vùng biên nên ngủ màn, phòng muỗi đốt, và đi xét nghiệm khi có sốt.
Bị vắt cắn chảy máu mãi không cầm thì làm sao?
Vết vắt cắn chảy máu lâu do chất chống đông, nhưng thường tự cầm sau một thời gian. Rửa sạch, ép nhẹ bằng gạc sạch, băng lại và giữ vệ sinh để tránh nhiễm trùng. Nếu vết cắn sưng đỏ, có mủ hoặc sốt sau vài ngày, nên đến cơ sở y tế.
Dấu hiệu nào sau khi bị ong đốt cần đi cấp cứu ngay?
Khó thở, thở rít, sưng môi mặt, nổi mẩn toàn thân, choáng váng, ngất, hoặc bị nhiều ong đốt cùng lúc, nhất là ở trẻ em và người già. Những trường hợp này cần được đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, không chờ theo dõi tại nhà.