Vùng Bù Gia Mập nằm ở đầu nguồn của sông Bé: hàng trăm con suối lớn nhỏ chảy ra từ rừng núi phía bắc, gom dần lại rồi xuôi về phía Phước Long, nơi có hồ thủy điện Thác Mơ, trước khi tiếp tục chảy về hạ lưu Đông Nam Bộ. Vì vậy, rừng và nước ở đây không chỉ quan trọng với bốn xã mà còn với cả những vùng đông dân phía dưới.
Bài này giải thích hệ thống sông suối của vùng vận hành ra sao qua hai mùa, nước giếng và nước suối mà người dân đang dùng đến từ đâu, những mối lo về ô nhiễm và cạn kiệt, và mỗi hộ có thể làm gì để giữ nguồn nước.
Bù Gia Mập trên bản đồ lưu vực sông Bé
Sông Bé là một trong những phụ lưu lớn của hệ thống sông Đồng Nai. Phần thượng nguồn của nó trải trên vùng đồi núi tiếp giáp giữa Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, trong đó có đất Bù Gia Mập, Phước Long và vùng giáp ranh với Đắk Nông cũ. Từ đây, sông chảy theo hướng chung bắc xuống nam, qua vùng Bình Phước cũ, xuống đất Bình Dương cũ rồi nhập vào sông Đồng Nai.
Trên dòng sông Bé có một chuỗi công trình: hồ thủy điện Thác Mơ ở Phước Long là công trình đầu tiên, phía dưới còn các nhà máy thủy điện và công trình thủy lợi khác. Mọi công trình ấy phụ thuộc vào lượng nước từ thượng nguồn, mà thượng nguồn lại phụ thuộc vào việc rừng còn hay mất.
Nhìn từ góc này, mỗi vạt rừng giữ lại ở xã Bù Gia Mập hay Đăk Ơ đều có ý nghĩa vượt khỏi ranh giới xã. Rừng đầu nguồn giống như một miếng bọt biển khổng lồ: trong mùa mưa nó hút nước, giữ đất, nhả nước chậm; trong mùa khô nó tiếp tục thấm nước ra các mạch ngầm, nuôi suối. Khi rừng mất, nước mưa chảy tràn nhanh, mang theo đất, gây đục lòng hồ và làm suối cạn sớm hơn.
Những con suối mang tên tiếng bản địa
Đi qua vùng Bù Gia Mập, người ta gặp nhiều địa danh bắt đầu bằng "Đăk" hay "Đắk" — ngay chính tên xã Đăk Ơ cũng vậy. Theo cách hiểu phổ biến, trong ngôn ngữ của một số dân tộc bản địa vùng cao nguyên phía Nam như người M'nông, chữ này chỉ nước hoặc dòng nước. Vì thế tên nhiều suối, nhiều làng gắn với nước, phản ánh tầm quan trọng của nguồn nước trong đời sống buôn sóc ngày trước.
Phần lớn suối trong vùng nhỏ, lòng hẹp, chảy qua rừng và vườn. Ở thượng nguồn trong vườn quốc gia, suối thường trong, lòng có đá, hai bờ rợp cây. Xuống tới vùng vườn điều, cao su, nhiều đoạn suối bị thu hẹp, bờ sạt, nước đục hơn sau mưa do đất trôi từ các vườn trên đồi xuống.
Một số dòng chảy ở phía bắc gắn với vùng biên giới, có đoạn làm ranh giới tự nhiên. Người dân sinh sống hay làm rẫy gần những khu vực này nên tìm hiểu quy định đi lại khu vực biên giới với chính quyền xã và đồn biên phòng, không tự ý đi dọc suối sang vùng giáp ranh.
Suối Bù Gia Mập qua hai mùa
Cùng một con suối có thể mang hai bộ mặt rất khác nhau trong năm:
| Đặc điểm | Mùa mưa | Mùa khô |
|---|---|---|
| Mực nước | Lên nhanh sau mưa lớn, có thể tràn ngầm, tràn bờ | Hạ dần, suối nhỏ cạn trơ đá từ khoảng tháng 2–3 |
| Màu nước | Đục đỏ do đất bazan bị cuốn trôi | Trong hơn, nhưng nước đọng dễ có rêu, mùi |
| Nguy cơ | Lũ quét cục bộ, nước xiết, trượt chân khi lội | Thiếu nước tưới, nước sinh hoạt; ô nhiễm cục bộ ở vũng đọng |
| Sinh vật | Cá, tôm suối di chuyển, sinh sản | Cá dồn vào các vũng sâu, dễ bị đánh bắt tận diệt |
| Việc nên làm | Không lội suối dâng, không tắm sau mưa to | Không bơm cạn vũng, không đổ thuốc, không xả rác xuống lòng suối |
Những vũng sâu còn nước giữa mùa khô là chỗ trú cuối cùng của cá và nhiều sinh vật suối. Bơm cạn để tưới, hoặc dùng điện, dùng thuốc để bắt cá ở những vũng này gây hại lâu dài cho cả hệ sinh thái suối.
Nước giếng: nguồn nước chính của phần lớn hộ dân
Ở nhiều thôn của bốn xã, nước sinh hoạt chủ yếu đến từ giếng đào và giếng khoan. Ở vùng đất đỏ trên đồi, mạch nước ngầm thường nằm sâu, giếng đào phải xuống khá sâu mới gặp nước, và dễ cạn trong mùa khô. Giếng khoan sâu hơn ổn định hơn, nhưng chi phí cao hơn và chất lượng nước tuỳ từng vị trí.
Hệ thống nước máy tập trung đã có ở một số khu trung tâm, nhưng chưa phủ hết các thôn xa. Người định mua đất, xây nhà ở vùng này nên hỏi hàng xóm về độ sâu giếng, mùa khô có cạn không, nước có mùi hay cặn gì không trước khi quyết định.
Về chất lượng, nước giếng ở vùng nông nghiệp có thể bị ảnh hưởng bởi phân bón, thuốc bảo vệ thực vật thấm xuống, hoặc vi sinh vật từ nhà vệ sinh, chuồng trại đặt quá gần giếng. Không nên chỉ nhìn nước trong là cho rằng sạch. Gửi mẫu nước đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng, dùng thiết bị lọc phù hợp và đun sôi nước uống là những việc nên làm, nhất là với gia đình có trẻ nhỏ.
Những mối đe doạ với nguồn nước đầu nguồn
Mất rừng và xói mòn. Đất trống trên sườn đồi bị mưa xói, đất đỏ trôi xuống suối, làm lòng suối nông dần, nước đục và lòng hồ phía dưới bị bồi lắng.
Hoá chất nông nghiệp. Phun thuốc, bón phân không đúng cách, rửa bình phun ngay tại suối, vứt vỏ chai thuốc xuống lòng suối là những thói quen làm nguồn nước nhiễm bẩn.
Nước thải chế biến nông sản. Các cơ sở sơ chế mủ cao su, chế biến điều nếu xả thải không qua xử lý có thể gây mùi và ô nhiễm suối. Đây là chuyện cơ quan quản lý môi trường kiểm tra; người dân thấy dấu hiệu bất thường nên phản ánh với xã.
Khai thác nước quá mức. Bơm nước suối, nước ngầm tưới vườn liên tục trong mùa khô làm mạch nước tụt sâu, giếng của hộ xung quanh cạn theo.
Rác thải. Túi ni-lông, chai nhựa, vỏ bao phân bón trôi theo nước mưa xuống suối, mắc lại ở các khúc cua, mùa mưa tiếp tục trôi về hạ lưu.
Rừng phòng hộ và chi trả cho người giữ rừng đầu nguồn
Ngoài vườn quốc gia, vùng đầu nguồn còn có các vạt rừng phòng hộ, được giữ lại chủ yếu vì chức năng bảo vệ đất và nước. Những khu rừng này cũng có chủ quản lý và có quy định riêng về khai thác.
Theo chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng mà Việt Nam áp dụng từ hơn mười năm nay, các đơn vị hưởng lợi từ rừng — như nhà máy thủy điện, cơ sở cung cấp nước sạch, cơ sở du lịch — phải trả một khoản tiền cho chủ rừng ở vùng đầu nguồn. Một phần khoản này đến tay hộ gia đình, cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng.
Với người dân ở vùng đệm, đây là một nguồn thu nhỏ nhưng ổn định, đồng thời là cách để công sức giữ rừng được ghi nhận. Mức chi trả, cách nhận khoán và điều kiện tham gia khác nhau theo từng chương trình và từng năm, nên cần hỏi trực tiếp ban quản lý rừng hoặc uỷ ban xã.
Cá suối, tôm suối và sự sống dưới nước
Suối đầu nguồn ở Bù Gia Mập không chỉ là đường dẫn nước. Trong những đoạn suối còn rợp bóng cây, đáy có đá và cát, sống nhiều loài cá nhỏ, tôm, cua suối, ốc, ấu trùng côn trùng nước. Với đồng bào bản địa, bắt cá suối bằng lưới, bằng giỏ tre từng là một phần quen thuộc của bữa ăn hằng ngày và của tri thức về rừng.
Sự có mặt của nhiều loài sinh vật nước là dấu hiệu suối còn khoẻ. Ở những đoạn suối chảy qua vườn phun thuốc nhiều, bờ bị phát trắng, nước đục quanh năm, số loài giảm hẳn, chỉ còn vài loài chịu được môi trường xấu. Người lớn tuổi ở nhiều thôn kể rằng cá suối bây giờ ít và nhỏ hơn hẳn so với thời họ còn trẻ.
Giữ sự sống dưới suối đòi hỏi những việc giống như giữ nước sạch: giữ cây ven bờ để tạo bóng mát và nơi trú, không dùng điện hay hoá chất bắt cá, không đánh bắt tận diệt trong mùa cá đẻ đầu mùa mưa. Trong ranh giới vườn quốc gia, đánh bắt thủy sản cũng là hoạt động bị hạn chế theo quy định của ban quản lý.
Ao vườn, hồ nhỏ và chuyện trữ nước
Vì mùa khô kéo dài và suối nhỏ cạn sớm, nhiều hộ ở vùng Bù Gia Mập đào ao trong vườn hoặc làm hồ chứa nhỏ ở chỗ trũng để giữ nước mưa. Một cái ao đủ lớn, đặt đúng chỗ thu nước, có thể giúp cả vườn điều hay vườn tiêu qua được những tuần nắng gắt nhất.
Khi làm ao, nên chọn vị trí thấp tự nhiên, nơi nước mưa dồn về, tránh đào ngay đầu nguồn của suối chung làm giảm nước cho hộ phía dưới. Bờ ao nên trồng cỏ, trồng cây giữ đất; ao sâu cần rào và cảnh báo vì nguy cơ đuối nước với trẻ nhỏ, một tai nạn đáng tiếc vẫn xảy ra ở các vùng nông thôn mỗi mùa mưa.
Trữ nước mưa từ mái nhà vào bồn, bể là cách khác, phù hợp cho nhu cầu sinh hoạt. Nước mưa ở vùng ít khói bụi công nghiệp như Bù Gia Mập thường khá sạch, nhưng vẫn nên bỏ những lượt mưa đầu mùa để rửa mái, giữ bể kín để tránh muỗi đẻ trứng và vệ sinh bể định kỳ.
Mỗi hộ có thể làm gì để giữ nguồn nước
Không cần dự án lớn, những thói quen dưới đây đã giúp nguồn nước của cả thôn tốt hơn:
- Giữ lại dải cây ven suối chạy qua đất nhà, không phát trắng tới sát mép nước.
- Không rửa bình phun thuốc, không đổ thuốc thừa, không vứt vỏ chai thuốc xuống suối hoặc gần giếng.
- Đặt nhà vệ sinh, chuồng trại cách xa giếng nước, làm hố xử lý đúng kỹ thuật.
- Trồng cây phủ đất, làm rãnh chắn trên vườn dốc để giảm đất trôi khi mưa.
- Trữ nước mưa trong mùa mưa để giảm bơm nước ngầm, nước suối trong mùa khô.
- Không dùng điện, thuốc nổ, hoá chất để đánh bắt cá suối.
Những việc này tưởng nhỏ, nhưng khi cả thôn cùng làm, suối trong hơn, giếng ít cạn hơn, và vùng hạ lưu cũng được hưởng lợi. Nhiều thôn đã đưa việc giữ suối vào hương ước, cùng nhau dọn rác ven suối trước mùa mưa và nhắc nhau không đổ thuốc xuống nước — cách làm đơn giản mà hiệu quả lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Sông Bé bắt nguồn từ đâu?
Sông Bé bắt nguồn từ vùng đồi núi tiếp giáp giữa Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, trong đó có khu vực Bù Gia Mập, Phước Long và vùng giáp ranh với Đắk Nông cũ. Sông chảy về phía nam qua đất Bình Phước và Bình Dương cũ rồi đổ vào sông Đồng Nai.
Nước suối trong rừng có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước suối dù trong vẫn có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc dư lượng hoá chất từ vườn phía trên. Khi đi rừng, nên mang theo nước uống, hoặc đun sôi, lọc nước suối bằng dụng cụ phù hợp trước khi dùng.
Vì sao nước suối mùa mưa có màu đỏ đục?
Do đất đỏ bazan trên sườn đồi, nhất là ở vườn trống và đường đất, bị nước mưa cuốn trôi xuống suối. Rừng và lớp cây phủ đất càng ít thì nước càng đục. Đây cũng là dấu hiệu đất màu mỡ trên đồi đang bị mất dần.
Giếng nhà bị cạn mùa khô thì nên làm gì?
Có thể khoan sâu hơn, nhưng nên hỏi người có kinh nghiệm ở địa phương về độ sâu mạch nước. Song song, trữ nước mưa, dùng nước tiết kiệm, tưới nhỏ giọt cho vườn sẽ giảm áp lực lên nguồn nước ngầm chung của cả khu vực.
Thấy cơ sở xả nước thải bất thường xuống suối thì báo ai?
Nên báo uỷ ban xã, nơi có cán bộ phụ trách địa chính, môi trường. Ghi lại thời gian, vị trí, hiện tượng như màu nước, mùi, cá chết sẽ giúp cơ quan chức năng kiểm tra nhanh hơn. Không nên tự xử lý hay đối đầu trực tiếp.
Rừng đầu nguồn ảnh hưởng thế nào tới thủy điện Thác Mơ?
Rừng giữ nước và giữ đất, giúp dòng chảy về hồ đều hơn giữa các mùa và giảm bồi lắng lòng hồ. Khi rừng đầu nguồn mất, nước về hồ dồn dập mùa mưa, thiếu hụt mùa khô, kèm theo đất cát làm giảm tuổi thọ công trình.