Vườn quốc gia Bù Gia Mập là rừng đặc dụng, không phải công viên mở cửa tự do: muốn tham quan, cách đúng là liên hệ trước với ban quản lý vườn, đi theo tuyến được phép và có người của vườn đi cùng. Vườn nằm trên địa bàn hai xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ, phía bắc tỉnh Đồng Nai mới (trước 7/2025 thuộc huyện Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước), sát biên giới Campuchia.
Bài này không nói lại chuyện rừng có những loài gì hay phân khu được chia thế nào — phần đó thuộc mục thiên nhiên của trang. Ở đây chỉ bàn chuyện của người đi: chuẩn bị liên hệ, chọn kiểu chuyến, chuyện gì được làm, chuyện gì không, và làm sao để một chuyến vào vườn có ý nghĩa hơn là chụp vài tấm ảnh dưới tán cây.
Các bước chuẩn bị trước khi vào vườn
Không có quầy bán vé mở sẵn đón khách vãng lai như các khu du lịch lớn, nên phần chuẩn bị quyết định chuyến đi. Trình tự hợp lý:
- Tìm kênh liên hệ chính thức của ban quản lý vườn qua trang thông tin của vườn hoặc của ngành lâm nghiệp tỉnh. Không dựa vào số điện thoại truyền tay trên mạng vì dễ cũ.
- Nói rõ mục đích và số người: tham quan ngắn, đi bộ trong ngày, chụp ảnh thiên nhiên, học sinh ngoại khoá hay nghiên cứu. Mỗi mục đích có thể đi theo tuyến và quy trình khác nhau.
- Hỏi các khoản phí và dịch vụ đi kèm như phí tham quan, phí hướng dẫn, chỗ nghỉ nếu có, theo quy định hiện hành của vườn. Bài này không nêu con số vì mức phí có thể thay đổi.
- Hỏi tình trạng tuyến vào thời điểm đi: mùa mưa có tuyến bị tạm dừng, mùa khô có lúc hạn chế vì nguy cơ cháy rừng.
- Chuẩn bị giấy tờ tùy thân, và với đoàn đông hoặc mục đích nghiên cứu, chuẩn bị văn bản giới thiệu nếu vườn yêu cầu.
- Xác nhận lại một hai ngày trước khi đi, vì kế hoạch tuần tra, thời tiết hay công việc của vườn có thể làm thay đổi lịch.
Những kiểu chuyến tham quan thường gặp
Chuyến ngắn trong phân khu dịch vụ. Đi bộ trên đường mòn gần khu trụ sở, nghe giới thiệu về hệ sinh thái rừng nhiệt đới, các loài cây gỗ lớn, rừng lồ ô và cách vườn bảo vệ linh trưởng. Hợp với gia đình, người lớn tuổi, đoàn học sinh.
Chuyến đi bộ trong ngày. Đi sâu hơn theo tuyến được chỉ định, qua khe suối, rừng gỗ cao, có đoạn leo dốc. Cần sức khoẻ, giày tốt và đi từ sáng sớm. Người hướng dẫn quyết định điểm quay đầu tuỳ thời tiết và sức của đoàn.
Chuyến quan sát chim, linh trưởng. Đi rất sớm, đi chậm, giữ im lặng, chủ yếu đứng chờ ở những điểm người của vườn biết là thú hay qua lại. Hợp với người có ống nhòm, máy ảnh ống kính dài và nhiều kiên nhẫn.
Chuyến học tập, ngoại khoá. Dành cho trường học, câu lạc bộ, nhóm tình nguyện, có thể kết hợp nói chuyện về bảo vệ rừng với kiểm lâm. Nên liên hệ sớm để vườn sắp xếp người.
Chuyến nghiên cứu. Dành cho các nhà khoa học, sinh viên làm đề tài; thủ tục riêng, thời gian dài, thường phải có giấy phép và đơn vị bảo trợ. Không phải hình thức dành cho khách du lịch thông thường.
Một buổi tham quan diễn ra thế nào
Một buổi tham quan điển hình bắt đầu từ sáng sớm ở khu trụ sở hoặc trạm kiểm lâm. Người hướng dẫn kiểm tra trang phục, giày dép, nước uống của đoàn, nhắc các quy định và giải thích tuyến sẽ đi. Đây là lúc nên hỏi mọi điều chưa rõ, kể cả chuyện sức khoẻ của mình, để người dẫn biết mà điều chỉnh.
Trên đường mòn, nhịp đi thường chậm hơn khách tưởng. Người hướng dẫn dừng lại chỉ một gốc cây lớn có bạnh vè, một vết cào trên thân cây, một tổ chim, một bụi lồ ô bị voi hay thú lớn quật ngã từ lâu, hoặc chỉ đơn giản là ra hiệu im lặng để nghe tiếng chim. Những khoảnh khắc ấy mới là phần giá trị nhất của chuyến đi.
Gần trưa, khi rừng nóng lên và chim thú im ắng, đoàn quay về. Nếu đi tuyến dài, có thể nghỉ ăn nhẹ tại một chỗ được chỉ định gần suối, rồi mang toàn bộ rác về. Buổi chiều có thể dùng để nghỉ, đi quanh vùng đệm, hoặc trò chuyện thêm với kiểm lâm về công việc tuần tra.
Với đoàn đông, nên chia nhóm nhỏ và chọn một người làm đầu mối liên lạc với vườn. Đoàn càng nhỏ, đi càng êm, càng có cơ hội nghe và thấy thú. Người dẫn thường đề nghị khách đi cách nhau vừa phải, người khoẻ không vượt lên trước người dẫn, người chậm không bị bỏ lại cuối đoàn.
Được làm và không được làm trong rừng đặc dụng
Quy định cụ thể do ban quản lý vườn phổ biến khi vào; bảng dưới là những nguyên tắc chung của rừng đặc dụng mà khách nên biết trước:
| Nên làm | Không được làm |
|---|---|
| Đi đúng tuyến, đi sau người hướng dẫn | Tự ý tách đoàn, đi đường tắt, vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt |
| Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại | Mở loa, la hét, dùng còi, đốt pháo |
| Chụp ảnh, ghi âm tiếng chim từ xa | Dùng đèn chớp chiếu thẳng vào thú, dùng mồi nhử, phát tiếng kêu để gọi thú |
| Mang rác về, kể cả vỏ trái cây | Xả rác, chôn rác, đổ thức ăn thừa |
| Ngắm cây, lan, nấm tại chỗ | Bẻ cành, hái lan, đào cây, nhặt vật mẫu mang về |
| Báo ngay cho kiểm lâm nếu thấy bẫy, khói lửa, người lạ chặt cây | Đốt lửa, hút thuốc trong rừng, nhất là mùa khô |
Nhiều người nghĩ vài cây lan hay một hòn đá đẹp chẳng ảnh hưởng gì. Nhưng nếu mỗi đoàn khách mang về một ít, sau vài năm những gì tạo nên vẻ đẹp của rừng sẽ không còn. Đó là lý do quy định trong rừng đặc dụng chặt hơn hẳn các khu du lịch thông thường.
Đi mùa nào và lúc nào trong ngày
Mùa khô, thường kéo dài từ khoảng cuối năm tới tháng tư năm sau, đường vào vườn khô ráo, suối trong và dễ lội, ít vắt. Đây là mùa dễ đi nhất. Bù lại, cuối mùa khô rừng hanh, nguy cơ cháy cao, có lúc vườn hạn chế khách vào sâu; tuyệt đối không mang lửa.
Mùa mưa, thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, rừng xanh mướt, nhiều nấm, ếch nhái, côn trùng, cảnh đẹp hơn nhưng đường trơn, suối có thể dâng nhanh sau những trận mưa lớn phía thượng nguồn, vắt nhiều. Chỉ nên đi khi người của vườn xác nhận tuyến an toàn và nên chọn tuyến ngắn.
Trong ngày, khung giờ đẹp nhất là từ rạng sáng tới khoảng chín, mười giờ: trời mát, chim hót nhiều, linh trưởng hoạt động. Buổi chiều muộn cũng có lúc dễ quan sát, nhưng phải tính thời gian ra khỏi rừng trước khi trời tối.
Làm sao để chuyến vào vườn có ý nghĩa hơn
Đọc trước một chút về rừng nhiệt đới Đông Nam Bộ và về các loài linh trưởng của vườn giúp bạn hiểu điều người hướng dẫn nói và biết nên để ý cái gì. Mang ống nhòm, dù loại nhỏ, thay đổi hẳn trải nghiệm: một chấm đen trên ngọn cây có thể hoá ra là con chà vá đang ăn lá.
Đặt câu hỏi cho người hướng dẫn và kiểm lâm. Họ là người hiểu rừng nhất: chuyện tuần tra ban đêm, chuyện gỡ bẫy, chuyện thú quay lại những vạt rừng phục hồi, chuyện người dân vùng đệm nhận khoán bảo vệ rừng. Những câu chuyện đó thường đáng nhớ hơn bất kỳ tấm ảnh nào.
Ghi chép lại những gì thấy được trong ngày — loài chim nghe tiếng, loại cây người hướng dẫn chỉ, giờ giấc gặp thú — cũng là cách học rất tốt. Lần sau quay lại vào mùa khác, bạn sẽ nhận ra rừng thay đổi thế nào theo mùa: mùa khô lá rụng, rừng thưa và sáng hơn; mùa mưa cây đâm chồi, suối đầy nước, côn trùng và ếch nhái kêu suốt đêm.
Cuối cùng, cách ủng hộ rừng thiết thực nhất của khách là đi đúng quy định, không mua sản phẩm từ động vật hoang dã ở bất kỳ đâu, và kể lại cho người khác về một khu rừng còn đáng giữ ở miền Đông Nam Bộ.
Đừng bỏ qua vùng đệm quanh rừng
Nhiều khách chỉ chú ý tới phần rừng trong ranh giới vườn mà quên rằng đời sống ở vùng đệm cũng là một phần quan trọng của câu chuyện. Các thôn, sóc của xã Bù Gia Mập và xã Đăk Ơ nằm sát rừng: có hộ nhận khoán bảo vệ rừng, có người từng sống bằng nghề đi rừng nay chuyển sang trồng điều, cao su, nuôi gia súc.
Đi chậm qua vùng đệm, bạn sẽ thấy những vạt rừng phục hồi nằm xen giữa vườn cây, những con đường tuần tra, những tấm pa nô tuyên truyền bảo vệ rừng, chòi canh lửa mùa khô. Hỏi chuyện người dân về những năm trước và bây giờ giúp hiểu vì sao giữ được khu rừng này là chuyện không đơn giản.
Khi đi vùng đệm vẫn cần tôn trọng tài sản và sinh hoạt của người dân: không tự ý vào vườn, không chụp ảnh người khi chưa hỏi, không mua bán gì liên quan tới động vật, cây rừng. Nếu muốn hỗ trợ cộng đồng, cách tốt nhất là ăn ở quán địa phương, mua nông sản của nhà vườn có nguồn gốc rõ ràng.
Chụp ảnh trong vườn quốc gia
Rừng nhiệt đới là môi trường khó chụp: tán dày làm trong rừng tối, nắng lọt xuống thành từng vệt gắt, độ ẩm cao làm ống kính mờ hơi nước. Mang khăn lau, túi chống ẩm, và chấp nhận rằng nhiều cảnh đẹp nhất lại là chi tiết nhỏ: một cây nấm, rễ bạnh, vệt rêu, chiếc lá đọng nước.
Với linh trưởng và chim, cần ống kính dài và kiên nhẫn. Không dùng đèn chớp, không phát tiếng kêu để dụ, không đi lệch tuyến để tới gần hơn. Một con thú bị làm phiền sẽ bỏ đi, và lần sau đoàn khác càng khó thấy nó. Nếu mang flycam, phải hỏi trước ban quản lý vườn và chính quyền địa phương vì đây là vùng gần biên giới, việc bay thiết bị có thể bị cấm hoặc cần xin phép.
Ảnh chụp người trong vùng đệm hay ở sóc cũng cần sự đồng ý. Nhiều người không thích bị chụp, nhất là khi đang làm việc hay sinh hoạt riêng. Một lời hỏi và một nụ cười thường mở ra cuộc trò chuyện thú vị hơn tấm ảnh lén.
Câu hỏi thường gặp
Vườn quốc gia Bù Gia Mập có mở cửa cho khách du lịch tự do không?
Vườn có đón khách tham quan nhưng không theo kiểu mua vé rồi tự đi. Khách nên liên hệ trước với ban quản lý vườn để được sắp xếp tuyến và người hướng dẫn, đặc biệt khi muốn đi bộ sâu vào rừng.
Giá vé tham quan Vườn quốc gia Bù Gia Mập là bao nhiêu?
Mức phí tham quan và phí hướng dẫn do vườn quy định và có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên bài không nêu con số. Cách chính xác nhất là hỏi trực tiếp ban quản lý vườn khi liên hệ đặt lịch.
Vào vườn quốc gia có chắc nhìn thấy chà vá chân đen không?
Không có gì bảo đảm. Linh trưởng hoang dã sống kín đáo và di chuyển liên tục; đi sớm, giữ im lặng và theo người am hiểu sẽ tăng cơ hội, nhưng nhiều đoàn chỉ nghe tiếng hoặc thấy thoáng qua từ xa.
Có được cắm trại qua đêm trong Vườn quốc gia Bù Gia Mập không?
Rừng đặc dụng có quy định chặt về lưu trú và đốt lửa. Khách không nên tự ý cắm trại trong ranh giới vườn; nếu muốn nghỉ đêm gần rừng, hãy hỏi ban quản lý vườn xem có hình thức nào được phép hay không.
Mùa mưa có nên vào Vườn quốc gia Bù Gia Mập không?
Có thể đi nếu chọn tuyến ngắn và người của vườn xác nhận an toàn. Mùa mưa rừng đẹp hơn nhưng đường trơn, vắt nhiều và suối có thể dâng rất nhanh sau mưa lớn, nên không nên tự đi hay cố đi xa.
Trẻ em đi tham quan vườn quốc gia cần lưu ý gì?
Trẻ cần giày bám đường, quần áo dài, nước uống riêng và luôn đi kèm người lớn ở giữa đoàn. Nên chọn tuyến ngắn trong phân khu dịch vụ và giải thích trước cho trẻ các quy định như không hái cây, không la hét.