Mùa thu hoạch điều, khoảng tháng hai tới tháng tư, là lúc vùng Bù Gia Mập đẹp và bận rộn nhất: trái chín vàng đỏ dưới tán, người cả nhà ra vườn nhặt từ sáng sớm, sân phơi đầy hạt điều. Với khách đường xa, một buổi theo nhà vườn ra vườn điều là cách gần gũi nhất để hiểu vì sao cây điều gắn với tên vùng đất này.
Ở Bù Gia Mập, chưa có nhiều vườn điều làm du lịch bài bản với vé vào, lối đi, quầy bán hàng. Phần lớn là vườn của gia đình ở các xã Phú Nghĩa, Đa Kia, Đăk Ơ, Bù Gia Mập, và khách đến qua người quen hoặc được chủ vườn vui vẻ cho vào. Bài này nói về chuyện đi thăm: xem gì, hỏi gì, làm gì để không thành gánh nặng cho nhà vườn đang mùa bận. Kỹ thuật trồng điều và quy trình chế biến hạt có bài riêng ở các mục khác của trang.
Một buổi sáng trong vườn điều mùa thu hoạch
Điều chín không hái trên cây mà để trái tự rụng xuống đất. Vì vậy công việc chính của mùa thu hoạch là nhặt: sáng sớm, khi sương còn đọng trên lá, cả nhà xách xô, bao, gùi đi dọc các hàng điều, cúi nhặt những trái vừa rụng trong đêm. Nhiều vườn dọn sạch cỏ dưới gốc từ trước mùa để dễ thấy trái, có nơi trải lưới.
Mỗi trái điều gồm hai phần: phần "trái" mọng nước màu vàng hoặc đỏ mà người ta quen gọi là quả điều, thực ra là phần cuống phình to; và phần hạt hình quả thận màu xám xanh dính ở đầu. Người nhặt vặn tách hạt ra ngay tại vườn, gom hạt vào bao, phần trái thường bỏ lại dưới gốc hoặc mang về dùng việc khác. Mùi điều chín lên men nhẹ dưới nắng là mùi đặc trưng của vườn điều mùa này.
Gần trưa, hạt được mang về sân phơi. Những sân xi măng, sân đất nện hay tấm bạt trải trước nhà phủ một lớp hạt điều xám, người nhà cào đảo đều cho hạt khô. Chiều đến, thương lái hoặc cơ sở thu mua ghé cân hạt, hoặc gia đình gom lại chờ bán. Nhịp này lặp lại mỗi ngày suốt mấy tuần cao điểm.
Đi thăm vườn điều thế nào cho đúng
Vườn điều là tài sản và nơi làm việc của gia đình, nhất là giữa mùa thu hoạch. Trình tự sau giúp chuyến thăm suôn sẻ:
- Đi qua người quen hoặc hỏi trước chủ vườn. Không tự ý bước vào vườn dù không có rào; trái điều rụng dưới đất đều là thu nhập của người ta.
- Chọn giờ phù hợp. Sáng sớm là lúc đẹp nhất để xem nhặt điều nhưng cũng là lúc bận nhất; nếu chủ vườn không tiện, có thể hẹn lúc gần trưa hoặc chiều mát.
- Hỏi xem có được nhặt thử không. Nhiều nhà vui vẻ cho khách nhặt cùng vài giỏ; nhặt xong để lại cho chủ, không tự mang về.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người. Phần lớn mọi người không ngại, nhưng có người không thích bị chụp khi đang làm việc, quần áo lấm đất.
- Đi theo lối chủ vườn chỉ. Không giẫm lên hạt đang phơi, không leo, rung hay bẻ cành điều để trái rụng.
- Mua chút gì đó nếu được mời. Nếu gia đình có hạt điều rang, tiêu hay nông sản để bán, mua một ít là cách cảm ơn thiết thực. Không mặc cả gắt.
Một món quà nhỏ từ quê bạn, một lời cảm ơn, hay đơn giản là ngồi uống ly nước, nghe chủ nhà kể chuyện mùa vụ, thường được quý hơn mọi thứ. Người trồng điều ở đây phần lớn rất hiếu khách nếu khách biết tôn trọng công việc của họ.
Những câu hỏi đáng hỏi nhà vườn
Vườn này trồng từ bao giờ, giống gì? Câu chuyện về những vườn điều già cỗi trồng từ thời khai hoang và những vườn ghép, trồng lại giống mới cho thấy cả quá trình thay đổi của nghề điều ở vùng đất này.
Năm nay mùa có được không? Người trồng điều sẽ kể chuyện thời tiết lúc điều trổ bông: một đợt mưa trái mùa hay sương muối có thể làm hỏng cả mùa. Đây là cách hiểu vì sao nghề nông phụ thuộc trời đến thế.
Ngoài điều, nhà còn trồng gì? Nhiều gia đình trồng xen tiêu, cà phê, sầu riêng, hoặc chuyển một phần vườn sang cao su. Câu trả lời cho thấy bà con đang tính toán sinh kế thế nào.
Trái điều nhà dùng vào việc gì? Có nhà bỏ, có nhà ủ làm phân, có nhà ngâm, làm món ăn. Chủ đề món ăn từ trái điều có bài riêng trong mục ẩm thực của trang.
Mùa thu hoạch nhà có thuê thêm người không? Câu hỏi này mở ra chuyện lao động thời vụ, người từ nơi khác tới làm mùa, công việc của phụ nữ và người già trong vườn điều.
Vườn điều ngoài mùa thu hoạch
Không đi được vào mùa thu hoạch vẫn có lý do để ghé vườn điều. Mùa mưa, tán điều xanh rậm, nhà vườn làm cỏ, bón phân, tỉa cành; đây là lúc nghe chuyện chăm vườn, chuyện ghép giống, chuyện chống sâu bệnh, ít bận rộn hơn và chủ vườn có nhiều thời gian trò chuyện hơn.
Cuối mùa mưa, đầu mùa khô, điều bắt đầu ra đọt non rồi trổ bông. Những chùm bông nhỏ li ti màu hồng phớt, thoảng mùi thơm nhẹ, ong bay rộn quanh tán. Với nhà vườn, đây là giai đoạn lo nhất: một đợt mưa trái mùa hay sương nhiều có thể làm bông rụng, ảnh hưởng cả mùa. Khách đi lúc này sẽ hiểu vì sao người trồng điều hay ngước nhìn trời.
Mỗi giai đoạn cho một cảnh khác nhau, và người quay lại vài lần trong năm sẽ thấy vùng Bù Gia Mập không chỉ có một màu.
An toàn khi tiếp xúc với hạt điều tươi
Có một điều ít người ngoài biết: vỏ hạt điều tươi chứa một lớp dầu nhựa có thể gây bỏng rát, nổi mẩn trên da ở người nhạy cảm. Người làm điều lâu năm quen tay, nhưng khách lần đầu nên tránh cắn, đập hay bóc vỏ hạt điều sống bằng tay không, không đưa tay dính nhựa lên mắt, miệng. Nhặt trái và vặn hạt ra thì thường không sao, nhưng rửa tay bằng xà phòng sau khi nhặt.
Đó cũng là lý do hạt điều phải qua chế biến — hấp hoặc rang, tách vỏ, bóc lụa — mới ăn được. Khói từ việc đốt vỏ hạt điều cũng gây cay mắt, khó thở; khách không nên đứng gần những đống vỏ đang đốt.
Trái điều chín ăn được nhưng chát, có vị hăng; người không quen nên thử một miếng nhỏ, và không nên ăn quá nhiều khi bụng đói. Trong vườn cũng có kiến, ong bị mùi điều chín thu hút, nên mặc quần áo dài và để ý chỗ đặt tay.
Chụp ảnh mùa điều
Ánh sáng đẹp nhất trong vườn điều là sáng sớm, khi nắng xiên qua tán lá, sương còn đọng, người nhặt điều lom khom dưới gốc. Buổi chiều muộn ánh sáng vàng ấm, sân phơi hạt điều trước nhà và những bao điều xếp chờ cân là đề tài đẹp.
Những khung hình đáng thử: trái điều chín vàng đỏ chụp cận trên nền lá xanh; bàn tay vặn hạt khỏi trái; hàng điều thẳng tắp nhìn từ đầu lô; sân phơi nhìn từ trên cao; chiếc xe máy chở bao điều trên con đường đất đỏ. Hỏi trước khi chụp người, và nếu chụp cận mặt, cho họ xem lại ảnh.
Về kỹ thuật, trong vườn điều tương phản rất mạnh giữa chỗ nắng và bóng tán, nên đo sáng vào vùng trái điều hoặc bàn tay, chấp nhận nền tối. Trời âm u nhẹ lại cho màu trái điều chín rực và đều hơn. Nếu dùng điện thoại, chạm vào chủ thể để lấy nét và giảm sáng một chút để trái điều không bị cháy màu.
Đừng vì tấm ảnh mà rung cành cho trái rụng, đứng lên đống hạt đang phơi hay bắt người làm vườn dừng tay tạo dáng quá lâu. Mùa thu hoạch mỗi giờ đều quý với nhà vườn.
Mùa điều trong đời sống bốn xã
Với người ở Phú Nghĩa, Đa Kia, Đăk Ơ hay Bù Gia Mập, mùa điều không chỉ là chuyện của vườn. Đó là mùa có tiền trả nợ phân bón, sửa nhà, lo học cho con, chuẩn bị đám cưới. Chợ xã đông hơn, quán xá đông hơn, xe tải của các cơ sở thu mua chạy nhiều hơn trên những con đường đồi.
Nhiều gia đình huy động mọi người trong nhà, kể cả người già và học sinh ngoài giờ học, ra vườn nhặt điều. Có nơi thuê thêm lao động thời vụ từ các xã lân cận hoặc từ nơi khác tới. Trẻ con lớn lên ở vùng này hầu như đứa nào cũng từng theo cha mẹ ra vườn điều những sáng sớm mùa khô, và mùi điều chín là mùi của tuổi thơ với nhiều người đi xa.
Khách đến vào mùa này sẽ thấy rõ nhịp sống đó: những sân phơi trải dài trước nhà, những bao điều xếp ven đường chờ xe, người cân hạt, người ghi sổ. Hiểu điều này giúp khách thông cảm khi nhà vườn không có nhiều thời gian tiếp, và trân trọng hơn những gia đình vẫn sẵn lòng dừng tay mời khách ly nước.
Nếu muốn mua hạt điều mang về
Sau buổi thăm vườn, nhiều khách muốn mua hạt điều làm quà. Hạt điều thô vừa phơi ở vườn chưa ăn được; thứ khách cần là hạt điều đã chế biến: rang muối, rang củi còn vỏ lụa, hoặc nhân trắng đã bóc. Những thứ này mua ở cơ sở chế biến, cửa hàng đặc sản có nhãn mác rõ ràng, hoặc qua nhà vườn có tự làm.
Khi chọn, nhìn hạt đều màu, không mốc, không có mùi dầu khét; bao bì có thông tin cơ sở sản xuất, ngày làm và hạn dùng. Hạt điều rang để lâu dễ ỉu và hôi dầu, nên mua lượng vừa đủ, bảo quản trong hộp kín. Bài này không nêu giá; giá hạt điều thay đổi theo mùa vụ và loại hạt, nên hỏi vài nơi trước khi mua.
Nếu muốn xem cách hạt điều được chế biến, có thể hỏi người quen giới thiệu tới một cơ sở chế biến nhỏ trong vùng. Không phải cơ sở nào cũng tiện đón khách vì yêu cầu an toàn và vệ sinh; hãy hỏi trước, nghe theo hướng dẫn của chủ cơ sở và không chụp ảnh khi chưa được phép.
Ngoài hạt điều, vùng này còn có tiêu, cà phê, mật ong nuôi và một số nông sản khác. Ưu tiên mua của nhà vườn, cơ sở địa phương có nguồn gốc rõ là cách ủng hộ trực tiếp người làm ra chúng.
Câu hỏi thường gặp
Thăm vườn điều ở Bù Gia Mập có mất phí không?
Phần lớn vườn là của gia đình, không bán vé tham quan. Khách thường đến qua người quen hoặc xin phép chủ vườn; có thể cảm ơn bằng cách mua ít nông sản của nhà, nhưng không nên tự ý vào vườn khi chưa hỏi.
Mùa nhặt điều ở Bù Gia Mập vào tháng mấy?
Thường cao điểm khoảng tháng hai, tháng ba, có năm kéo sang tháng tư. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết lúc điều trổ bông và theo từng vườn, nên hỏi người địa phương trước khi lên.
Khách có được nhặt điều cùng nhà vườn không?
Nhiều gia đình vui vẻ cho khách nhặt thử vài giỏ cho biết. Hãy hỏi trước, làm theo hướng dẫn, nhặt xong để lại cho chủ vườn và rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc với hạt tươi.
Vì sao không nên tự bóc hạt điều tươi bằng tay?
Vỏ hạt điều tươi có lớp dầu nhựa có thể gây bỏng rát, nổi mẩn da ở người nhạy cảm. Hạt phải qua hấp hoặc rang và tách vỏ mới ăn được; khách chỉ nên vặn hạt khỏi trái rồi rửa tay.
Mặc gì khi đi thăm vườn điều?
Quần dài, áo dài tay thoáng, mũ rộng vành, giày hoặc dép quai hậu bám đất. Vườn điều có kiến, ong bị mùi trái chín thu hút, nắng gắt giữa trưa và đất đỏ dính, nên tránh quần áo sáng màu dễ bẩn.
Trẻ em đi thăm vườn điều cần chú ý gì?
Dặn trẻ không cắn hay bóc hạt điều tươi, không leo cây, không chạy trên sân phơi. Cho trẻ mặc đồ dài, mang nước uống, rửa tay sau khi nhặt trái và không ăn nhiều trái điều chín khi đói.