Người mới về Bù Gia Mập công tác nên chuẩn bị bốn việc trong tuần đầu: chỗ ở (hỏi cơ quan về nhà công vụ hoặc phòng tập thể trước khi tự thuê), đăng ký tạm trú, một chiếc xe máy hợp đường đồi, và đăng ký bảo hiểm y tế nơi gần nhà. Sau đó là học cách làm việc với cộng đồng nhiều dân tộc, nắm quy định khu vực biên giới nếu nơi làm việc gần biên, và chuẩn bị tinh thần cho những tháng mùa mưa xa nhà.
Mỗi năm, các xã ở vùng này đón giáo viên mới ra trường, bác sĩ, điều dưỡng, kỹ sư nông nghiệp, cán bộ kiểm lâm, nhân viên công ty cao su và chế biến nông sản, cán bộ được điều động sau sắp xếp bộ máy. Bài này gom những điều người đi trước thường ước gì mình được biết sớm hơn, theo thứ tự thời gian từ trước khi đi tới những tháng đầu.
Trước khi lên đường: chuẩn bị gì
Phần lớn khó khăn trong tháng đầu đến từ những thứ quên mang hoặc chưa hỏi. Danh sách dưới đây được gom từ kinh nghiệm chung của người đi công tác vùng xa.
- Giấy tờ: căn cước gắn chip, quyết định điều động hoặc hợp đồng, bằng cấp, bản sao giấy tờ chuyên môn, sổ bảo hiểm, giấy khám sức khoẻ nếu đơn vị yêu cầu.
- Hỏi đơn vị trước: có nhà công vụ, phòng tập thể không; có bếp chung không; người phụ trách đón tiếp là ai; ngày đầu cần có mặt ở đâu.
- Đồ dùng hợp khí hậu: áo mưa bộ loại tốt, ủng, giày đi đường đất, áo dài tay chống nắng, màn ngủ, thuốc chống muỗi, đèn pin, pin sạc dự phòng.
- Thiết bị làm việc: máy tính cá nhân, bộ phát wifi di động, ổ cắm có chống sét, túi chống nước cho tài liệu.
- Sức khoẻ: thuốc dùng thường xuyên đủ cho vài tuần, sổ khám bệnh, kiểm tra lịch tiêm phòng của bản thân.
- Tiền mặt dự phòng: một ít tiền mặt cho những ngày đầu, phòng khi chưa quen chỗ rút tiền hay chuyển khoản gặp trục trặc.
Nếu có thể, hãy liên lạc trước với một đồng nghiệp đang làm ở đơn vị. Một cuộc gọi ngắn hỏi thực tế chỗ ở, đường đi, chợ búa giúp bạn chuẩn bị đúng hơn mọi danh sách chung.
Tuần đầu: chỗ ở, giấy tờ, xe cộ
Nhiều trường học, trạm y tế, đơn vị kiểm lâm ở vùng sâu có nhà công vụ hoặc phòng ở tập thể cho cán bộ ở xa. Điều kiện có nơi khá đầy đủ, có nơi rất đơn giản: phòng nhỏ, công trình vệ sinh chung, nước giếng. Nếu không có hoặc hết chỗ, đồng nghiệp địa phương thường giới thiệu phòng trọ, nhà dân cho thuê gần nơi làm việc. Ở gần nơi làm việc đỡ vất vả nhiều trong mùa mưa.
Người ở từ ba mươi ngày trở lên phải đăng ký tạm trú theo quy định về cư trú, làm tại công an xã hoặc qua dịch vụ công trực tuyến. Hãy đổi nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu của bảo hiểm y tế về cơ sở gần nơi ở mới vào đợt đổi gần nhất. Nếu bạn là viên chức, cán bộ, đơn vị sẽ hướng dẫn thêm các thủ tục nhân sự, lương, phụ cấp theo vùng.
Xe máy là phương tiện gần như bắt buộc. Xe nên có phanh tốt, lốp còn gai, giảm xóc ổn; xe số thường được ưa hơn xe tay ga khi lên dốc dài, đường đất trơn, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là kỹ năng lái. Người quen chạy phố nên tập ở đường vắng vài buổi, hỏi đồng nghiệp những đoạn đường nguy hiểm, và tuyệt đối không chạy nhanh trên đường đất sau mưa.
Ăn uống và chăm sóc bản thân khi ở một mình
Bếp chung hay tự nấu. Ở nhiều điểm trường, trạm, đồng nghiệp ở xa góp tiền nấu ăn chung. Đây là cách tiết kiệm, đỡ cô đơn, và học được nhiều điều về nơi mình ở. Nếu tự nấu, chuẩn bị nồi cơm điện, bếp gas mini, đồ khô dự trữ cho những ngày mưa lớn không ra chợ được.
Đi chợ theo nhịp địa phương. Chợ trung tâm xã đông vào buổi sáng sớm; đến trưa nhiều hàng đã dọn. Rau, trái cây theo mùa rẻ và tươi; người dân đôi khi biếu rau vườn cho giáo viên, nhân viên y tế. Nhận quà với lòng biết ơn, và đáp lại bằng sự tận tâm trong công việc.
Nước uống. Đun sôi nước giếng trước khi uống, hoặc dùng nước đóng bình có nguồn gốc. Nhiều phòng ở tập thể có máy lọc chung; hỏi xem lõi lọc được thay lần cuối khi nào.
Phòng muỗi và bệnh vùng rừng. Ngủ màn, mặc áo dài tay khi chiều tối. Nếu công việc đòi hỏi ngủ lại trong rừng, rẫy, hãy hỏi trạm y tế về phòng chống sốt rét; khi sốt sau những chuyến đi như vậy, đi xét nghiệm ngay và nói rõ mình đã ở đâu.
Làm việc với bà con nhiều dân tộc
Ở trường học, trạm y tế hay khi đi cơ sở, bạn sẽ làm việc với người S'tiêng, M'nông, Tày, Nùng, Dao và người Kinh. Với người lớn tuổi ở các thôn đồng bào, tiếng Việt có khi không phải ngôn ngữ thạo nhất. Nhờ đồng nghiệp người địa phương, trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng giúp truyền đạt là cách làm hiệu quả, đặc biệt với những việc quan trọng như hướng dẫn dùng thuốc, vận động trẻ đi học, giải thích chính sách.
Học vài câu chào, cảm ơn bằng tiếng S'tiêng hay M'nông từ đồng nghiệp là cử chỉ nhỏ nhưng được bà con quý. Nói chậm, rõ, dùng từ đơn giản, kiểm tra lại người nghe đã hiểu chưa thay vì hỏi "hiểu không" một cách hình thức. Tránh giọng ra lệnh, tránh so sánh phong tục của đồng bào với nơi khác theo kiểu hơn kém.
Với giáo viên, mối quan hệ với phụ huynh là chìa khoá giữ trẻ đi học đều, nhất là trong mùa vụ khi gia đình cần người phụ việc. Với nhân viên y tế, sự tin tưởng của bà con quyết định họ có đến trạm khi ốm hay không. Niềm tin đó được xây bằng việc giữ lời hẹn, tôn trọng, và ở lại đủ lâu. Những phép lịch sự khi đến thăm sóc, bon đã có bài riêng trong mục đồng bào và văn hoá của trang.
Làm việc gần biên giới: những điều cần biết
Một số đơn vị, điểm trường, trạm, tiểu khu rừng ở các xã phía bắc nằm trong hoặc gần khu vực biên giới. Khu vực này có những quy định riêng về cư trú, đi lại, hoạt động của người không thường trú tại đó, theo pháp luật về biên giới quốc gia và các văn bản hướng dẫn. Người đến công tác thường được đơn vị hướng dẫn đăng ký với chính quyền xã, đồn biên phòng khi cần.
Nguyên tắc chung: luôn mang giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ công tác khi đi lại trong vùng biên; không tự ý đi sâu vào vành đai biên giới, không vượt biên qua đường mòn, không quay phim, chụp ảnh ở khu vực có biển cấm; khi có người lạ nhờ dẫn đường, chở người hoặc hàng qua biên giới, hãy từ chối và báo chính quyền. Những quy định chi tiết thay đổi theo thời gian, nên hỏi đồn biên phòng hoặc ủy ban nhân dân xã để có thông tin hiện hành.
Với cán bộ kiểm lâm, nhân viên bảo vệ rừng, người làm ở Vườn quốc gia, công việc tuần tra có thể đưa bạn vào những vùng rừng sâu, sát biên. Luôn đi theo tổ, báo lộ trình, mang thiết bị liên lạc phù hợp và tuân thủ quy trình của đơn vị. Không tự ý một mình vào rừng sâu dù đã quen đường.
Bộ đội biên phòng ở vùng này gần gũi với người dân, thường tham gia dạy học, khám bệnh, giúp bà con trong mùa thiên tai. Người mới đến có thể tìm đến họ khi cần thông tin về an toàn, đường đi trong vùng biên.
Mùa mưa đầu tiên và chuyện xa nhà
Người mới đến thường thấy những tháng đầu mùa khô dễ chịu: trời nắng, đường khô, mọi thứ mới lạ. Thử thách thật sự đến với mùa mưa đầu tiên. Mưa kéo dài nhiều ngày, đường trơn, mất điện, mất sóng, buổi tối chỉ có tiếng mưa trên mái tôn. Nhiều người trẻ cảm thấy cô đơn, nhớ nhà nhất vào giai đoạn này.
Những cách người đi trước hay dùng: giữ thói quen sinh hoạt đều đặn, tập thể dục buổi sáng, đọc sách, học thêm một kỹ năng; tham gia sinh hoạt chung của đơn vị, đoàn thanh niên, đội văn nghệ, đá bóng chiều với thanh niên trong xã; hẹn lịch gọi về nhà cố định mỗi tuần. Việc kết thân với vài gia đình địa phương, được mời ăn cơm, đi rẫy cùng giúp cảm giác thuộc về nơi này đến nhanh hơn.
Nếu cảm thấy buồn chán, mất ngủ, mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, đừng ngại chia sẻ với đồng nghiệp tin cậy, người thân, hoặc tìm đến nhân viên y tế. Làm việc ở vùng xa là trải nghiệm đáng giá, nhưng sức khoẻ tinh thần của bạn cũng quan trọng như sức khoẻ thể chất.
Khi gia đình đi cùng hoặc định ở lâu
Nhiều người đến công tác vài năm rồi quyết định ở lại, lập gia đình, mua đất làm nhà. Khi đó, những câu hỏi về nhà ở, trường cho con, việc làm cho vợ hoặc chồng, khám chữa bệnh trở nên quan trọng; các bài khác trong mục sống và làm việc của trang đi sâu từng chuyện. Điều đáng nói ở đây là: thời gian công tác chính là giai đoạn thử sống tốt nhất, vì bạn có thu nhập ổn định, có đồng nghiệp hỗ trợ và có thời gian quan sát kỹ trước khi quyết định.
Nếu gia đình đi cùng ngay từ đầu, hãy ưu tiên chỗ ở gần trường và trạm y tế, dù chật hơn hoặc đắt hơn một chút. Con nhỏ thích nghi khá nhanh với môi trường mới; người lớn thường cần lâu hơn, nhất là người phải nghỉ việc ở nơi cũ để đi theo. Bàn trước với người thân về kế hoạch việc làm, thu nhập, và đặt mốc thời gian để cùng đánh giá lại sau một năm.
Còn nếu xác định chỉ ở đây vài năm, hãy tận dụng thời gian đó: hiểu một vùng đất, một nền văn hoá khác, và để lại dấu ấn tốt trong công việc. Rất nhiều người từng công tác ở Bù Gia Mập sau này vẫn giữ liên lạc với học trò, bệnh nhân, đồng nghiệp, và quay lại thăm như về một quê thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên mới về Bù Gia Mập có được bố trí nhà công vụ không?
Tuỳ đơn vị. Một số trường có nhà công vụ hoặc phòng ở tập thể cho giáo viên ở xa, một số nơi không đủ chỗ. Hãy hỏi trực tiếp nhà trường hoặc ủy ban nhân dân xã trước khi lên đường để chuẩn bị phương án thuê nhà nếu cần.
Có cần đăng ký tạm trú khi về xã công tác không?
Có. Người ở tại nơi ngoài nơi thường trú từ ba mươi ngày trở lên phải đăng ký tạm trú theo Luật Cư trú. Có thể làm tại công an xã hoặc qua Cổng Dịch vụ công; đơn vị và chủ nhà thường hỗ trợ giấy tờ chỗ ở.
Nên mang xe tay ga hay xe số lên Bù Gia Mập?
Xe số thường được ưa chuộng trên đường dốc dài và đường đất trơn vì dễ kiểm soát lực kéo và phanh động cơ. Xe tay ga vẫn đi được trên đường nhựa chính. Dù chọn xe nào, phanh tốt, lốp còn gai và kỹ năng lái thận trọng mới là điều quyết định.
Làm việc gần biên giới cần mang theo giấy tờ gì?
Luôn mang căn cước và giấy tờ công tác hoặc giấy giới thiệu của đơn vị khi đi lại trong khu vực biên giới. Quy định cụ thể về đăng ký, đi lại có thể thay đổi; hãy hỏi đồn biên phòng hoặc ủy ban nhân dân xã để biết yêu cầu hiện hành.
Không biết tiếng dân tộc thì làm việc với bà con thế nào?
Nhờ đồng nghiệp người địa phương, trưởng thôn, người có uy tín giúp truyền đạt những việc quan trọng. Học vài câu chào hỏi, nói chậm, dùng từ đơn giản và kiểm tra lại người nghe đã hiểu. Thái độ tôn trọng quan trọng hơn vốn từ.
Mùa mưa đầu tiên ở vùng xa nên chuẩn bị tinh thần ra sao?
Chuẩn bị đồ dùng cho những ngày mất điện, mất sóng, giữ nếp sinh hoạt đều đặn, tham gia hoạt động chung của đơn vị và cộng đồng, hẹn lịch gọi về nhà. Nếu buồn chán, mất ngủ kéo dài, hãy chia sẻ với người tin cậy hoặc nhân viên y tế.