Vườn quốc gia Bù Gia Mập là khu rừng đặc dụng nằm ở cực bắc vùng Bù Gia Mập, sát biên giới Campuchia, trên địa bàn hai xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ. Trước tháng 7/2025, khu rừng này thuộc huyện Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước; từ khi bỏ cấp huyện và Bình Phước nhập vào Đồng Nai, vườn nằm trong địa giới tỉnh Đồng Nai mới, còn tên xã thì giữ nguyên.
Theo các tài liệu giới thiệu chính thức, nơi đây vốn là khu bảo tồn thiên nhiên rồi được nâng hạng thành vườn quốc gia vào năm 2002, diện tích trên hai mươi lăm nghìn héc-ta. Bài này giải thích vườn nằm ở đâu so với các xã, chia thành những vùng nào, vì sao rừng ở đây quý và điều đó ảnh hưởng thế nào tới đời sống người dân quanh rừng.
Vườn nằm ở đâu trên đất Bù Gia Mập
Nếu hình dung vùng Bù Gia Mập như một dải đất kéo dài từ phía Phước Long lên hướng bắc, thì vườn quốc gia chiếm phần đầu trên cùng, chỗ đồi núi cao và rừng còn liền mảng nhất. Phía bắc và tây bắc là đường biên giới với Campuchia, phía đông giáp vùng rừng của đất Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng), phía nam là các thôn, sóc của xã Bù Gia Mập và xã Đăk Ơ, nơi vườn điều, vườn cao su bắt đầu.
Người từ Phú Nghĩa hay Đa Kia đi lên sẽ thấy cảnh vật đổi dần: đầu tiên là vườn cây công nghiệp liền nhau, rồi tới những mảng rừng tre nứa, lồ ô xen rẫy, cuối cùng là rừng gỗ cao tán dày. Ranh giới vườn không phải lúc nào cũng nhìn thấy bằng mắt; có đoạn là đường ranh có cột mốc, có đoạn bám theo suối hoặc đường tuần tra.
Vị trí này giải thích phần lớn giá trị của vườn. Rừng Bù Gia Mập là chỗ chuyển tiếp giữa cao nguyên phía Tây Nguyên và vùng đồi thấp Đông Nam Bộ, lại nối liền với các vạt rừng bên kia biên giới. Thú lớn, chim và các loài linh trưởng có thể di chuyển qua một vùng rộng hơn nhiều so với con số diện tích ghi trên giấy.
Ba phân khu và vùng đệm: mỗi vùng được làm gì
Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Đây là lõi rừng tự nhiên còn tốt nhất, được giữ gần như nguyên trạng. Người ngoài không được tự ý vào, không khai thác bất kỳ thứ gì, kể cả măng, mật ong hay cây thuốc. Hoạt động chủ yếu ở đây là tuần tra, nghiên cứu và giám sát động vật.
Phân khu phục hồi sinh thái. Là những vùng rừng đã từng bị tác động — rẫy cũ, rừng bị khai thác trước đây, đất trống — đang được để cho rừng tự tái sinh hoặc trồng bổ sung cây bản địa. Cảnh quan ở đây lộn xộn hơn: tre nứa, cây bụi, cây gỗ non mọc xen nhau.
Phân khu dịch vụ, hành chính. Nơi đặt trụ sở, trạm kiểm lâm, nhà khách, đường mòn tham quan và các công trình phục vụ quản lý. Khách tham quan chủ yếu chỉ đi trong vùng này hoặc theo tuyến được cho phép, có người hướng dẫn.
Vùng đệm. Là các thôn, sóc và đất sản xuất bao quanh vườn, thuộc quyền quản lý của chính quyền xã chứ không thuộc ban quản lý vườn. Người dân vẫn sống, trồng điều, cao su bình thường, nhưng các chương trình khoán bảo vệ rừng, hỗ trợ sinh kế và tuyên truyền chống săn bắt tập trung nhiều ở đây.
Ý nghĩa với người dân. Biết mình đang đứng ở phân khu nào giúp tránh vi phạm vô ý. Đất vườn nằm ở vùng đệm là đất bình thường; còn một vạt rừng ngay sát vườn có thể đã nằm trong ranh giới đặc dụng, chặt một cây ở đó là chuyện khác hẳn.
Từ khu bảo tồn đến vườn quốc gia
Trước khi có tên vườn quốc gia, rừng Bù Gia Mập đã được khoanh lại làm khu bảo tồn thiên nhiên, vì giới lâm nghiệp sớm nhận ra đây là một trong những mảng rừng lớn còn sót lại của miền Đông Nam Bộ sau nhiều thập niên chiến tranh và khai thác gỗ. Việc nâng hạng lên vườn quốc gia năm 2002 có nghĩa là rừng được xếp vào nhóm đặc dụng cao nhất, có ban quản lý riêng, lực lượng kiểm lâm riêng và kinh phí từ nhà nước.
Quanh thời điểm đó, đất đai xung quanh đang thay đổi rất nhanh. Người từ nhiều tỉnh lên lập nghiệp, cây điều và cây cao su lan rộng, rừng ngoài ranh giới bảo tồn dần chuyển thành vườn. Nhìn ảnh vệ tinh hôm nay, ranh giới vườn quốc gia hiện ra khá rõ: một khối xanh thẫm liền mạch, bao quanh là ô vuông của vườn cây công nghiệp.
Sau 7/2025, bộ máy hành chính phía trên thay đổi — cấp huyện không còn, tỉnh quản lý là Đồng Nai thay cho Bình Phước — nhưng ranh giới vườn, quy chế các phân khu và nhiệm vụ bảo vệ rừng không vì thế mà đổi. Người dân cần lưu ý điều này khi nghe tin đồn kiểu "đổi tỉnh thì đổi quy định rừng": thực tế quy định về rừng đặc dụng là luật chung của cả nước.
Vì sao rừng Bù Gia Mập được coi là quý
Giá trị đầu tiên là đa dạng sinh học. Rừng ở đây có cả rừng kín thường xanh, rừng nửa rụng lá và rừng tre nứa, mỗi kiểu là nơi sống của những nhóm loài khác nhau. Vườn được biết đến trong giới bảo tồn với quần thể chà vá chân đen và vượn đen má hung — hai loài linh trưởng nằm trong sách đỏ — cùng nhiều loài chim, bò sát và thú nhỏ.
Giá trị thứ hai là nước. Vùng rừng này nằm ở đầu nguồn của các nhánh suối đổ về sông Bé, con sông cấp nước cho hồ thủy điện Thác Mơ ở Phước Long và xa hơn là các công trình phía hạ lưu. Rừng giữ đất, điều hoà dòng chảy, làm cho suối không cạn sạch trong mùa khô và không đổ xuống ào ạt trong mùa mưa.
Giá trị thứ ba ít được nói tới nhưng người sống gần rừng cảm nhận rõ: vi khí hậu. Ngay sát bìa rừng, buổi trưa mát hơn, độ ẩm cao hơn, gió khô mùa hanh dịu hơn so với giữa những vườn điều trống trải. Đây không phải chuyện cảm tính; tán rừng dày chắn nắng, giữ ẩm cho lớp đất và không khí bên dưới.
Cuối cùng là giá trị văn hoá. Với đồng bào S'tiêng và M'nông sống lâu đời ở vùng này, rừng gắn với ký ức về rẫy, về săn hái, về những con suối mang tên riêng. Rừng còn thì những câu chuyện ấy còn chỗ để kể lại cho thế hệ sau.
Những điều được làm và không được làm trong vườn
Quy định cụ thể do ban quản lý vườn ban hành và có thể thay đổi; dưới đây là nguyên tắc chung của rừng đặc dụng theo Luật Lâm nghiệp, đủ để người dân và khách không vi phạm vô ý:
- Không chặt cây, không lấy gỗ, củi, kể cả cây đã đổ, trong ranh giới vườn khi chưa được phép.
- Không săn, bẫy, bắt, mua bán động vật rừng dưới mọi hình thức; không mang chó săn, súng, bẫy vào rừng.
- Không đốt lửa trong rừng, đặc biệt trong mùa khô; không đốt rẫy sát ranh giới vườn khi chưa báo chính quyền và kiểm lâm.
- Không tự ý mở đường, cắm mốc, rào đất lấn vào ranh giới vườn.
- Khách tham quan đi theo tuyến được cho phép, có người hướng dẫn của vườn, đăng ký trước ở khu hành chính.
- Thấy cháy rừng, người lạ mang bẫy, xe chở gỗ khả nghi thì báo trạm kiểm lâm gần nhất hoặc chính quyền xã.
Phần nhiều vụ vi phạm ở vùng đệm không xuất phát từ ý đồ phá rừng mà từ thói quen cũ: lấy củi, đặt bẫy chim, thả bò vào bìa rừng. Hiểu ranh giới và quy định là cách đơn giản nhất để tránh rắc rối pháp lý.
Rừng giáp biên: kiểm lâm, biên phòng và người dân cùng giữ
Một phần ranh giới vườn quốc gia trùng hoặc chạy gần đường biên giới quốc gia, nên việc giữ rừng ở đây không chỉ là chuyện của kiểm lâm. Lực lượng biên phòng tuần tra vành đai biên giới, kiểm lâm của vườn tuần tra trong rừng, chính quyền xã và các tổ bảo vệ rừng của thôn lo phần vùng đệm. Ba lớp này phối hợp với nhau khi có cháy rừng, khai thác gỗ trái phép hay vận chuyển động vật hoang dã qua biên giới.
Với người dân, điều cần nhớ là khu vực sát biên giới có quy định riêng về đi lại, cư trú và tạm trú. Người lạ vào vùng này, nhất là vào ban đêm hoặc mang theo dụng cụ đi rừng, dễ bị kiểm tra. Người định vào rẫy, vào rừng gần biên giới nên báo trước với thôn, xã hoặc đồn biên phòng phụ trách theo hướng dẫn của địa phương, thay vì tự ý đi.
Rừng hai bên biên giới là một khối liền mạch về sinh thái. Thú rừng không biết đường biên, chim không cần thị thực; một vụ cháy lớn hay một đợt săn bắt dữ dội ở bên này đều ảnh hưởng tới bên kia. Vì vậy những năm gần đây, các hoạt động trao đổi thông tin bảo vệ rừng vùng biên được nhắc tới nhiều hơn, dù chi tiết thường không được công bố rộng rãi. Người dân vùng đệm, với hiểu biết về lối mòn, con suối, thời điểm thú về, vẫn là nguồn thông tin quý nhất cho lực lượng bảo vệ rừng khi có chuyện bất thường.
Vườn quốc gia và đời sống bốn xã
Trong bốn xã của vùng Bù Gia Mập, hai xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ có quan hệ trực tiếp nhất với vườn: nhiều thôn, sóc nằm sát ranh, nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng, con em đi làm kiểm lâm, bảo vệ rừng hoặc hướng dẫn viên. Xã Đa Kia và Phú Nghĩa ở xa hơn về phía nam, nhưng vẫn hưởng lợi gián tiếp từ nguồn nước và khí hậu mà rừng tạo ra.
Quan hệ giữa vườn và dân không phải lúc nào cũng êm. Những năm đất đai nóng lên, tranh chấp ranh giới, lấn rừng làm rẫy, chặt trộm gỗ từng xảy ra ở nhiều vườn quốc gia, và vùng biên như Bù Gia Mập không ngoại lệ. Cách tiếp cận được khuyến khích hiện nay là cho người dân vùng đệm tham gia bảo vệ rừng và nhận một phần lợi ích, thay vì chỉ cấm đoán.
Với người mới chuyển về sống ở vùng này, nên tìm hiểu xem đất mình định mua hay thuê có nằm sát ranh vườn không, xã có quy định gì về chăn thả, đốt rẫy, và có chương trình khoán bảo vệ rừng nào đang mở. Những thông tin đó hỏi ở uỷ ban xã và trạm kiểm lâm là chính xác nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vườn quốc gia Bù Gia Mập thuộc tỉnh nào sau khi sáp nhập?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Phước nhập vào tỉnh Đồng Nai và cấp huyện bị bỏ, nên vườn quốc gia nay nằm trên địa bàn tỉnh Đồng Nai mới, cụ thể là trên đất hai xã Bù Gia Mập và Đăk Ơ. Tên vườn, ranh giới và quy chế bảo vệ rừng vẫn giữ nguyên như trước.
Vườn quốc gia Bù Gia Mập rộng bao nhiêu?
Các tài liệu giới thiệu của vườn ghi diện tích trên hai mươi lăm nghìn héc-ta, chưa kể vùng đệm bao quanh rộng hơn nhiều. Con số chính xác có thể thay đổi theo các lần điều chỉnh quy hoạch, nên khi cần số liệu dùng cho công việc, bạn nên hỏi trực tiếp ban quản lý vườn.
Nhà ở vùng đệm có bị hạn chế xây dựng hay trồng trọt không?
Vùng đệm là đất do xã quản lý, người dân vẫn ở và sản xuất theo quy hoạch sử dụng đất bình thường. Điều cần tránh là lấn vào ranh giới vườn, đốt rẫy không báo trước và chăn thả gia súc vào rừng. Muốn chắc về một thửa đất cụ thể, hãy hỏi bộ phận địa chính của xã.
Người dân có được vào vườn hái măng, lấy mật ong không?
Trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thì không. Ở một số vùng, việc thu hái lâm sản ngoài gỗ có thể được cho phép theo chương trình hợp tác với ban quản lý vườn và có quy định riêng. Tự ý vào rừng lấy sản vật là vi phạm, kể cả khi số lượng nhỏ.
Vườn quốc gia Bù Gia Mập có loài động vật nào nổi bật?
Vườn được biết đến với quần thể chà vá chân đen và vượn đen má hung, cùng nhiều loài thú nhỏ, chim rừng và bò sát. Đây đều là động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ, săn bắt hay mua bán là phạm luật và có thể bị xử lý hình sự.
Muốn tham quan vườn thì liên hệ ở đâu?
Khách nên liên hệ trước với khu hành chính của vườn quốc gia để hỏi tuyến được mở, thủ tục đăng ký và người hướng dẫn. Lịch đón khách, phí và tuyến tham quan có thể thay đổi theo mùa và theo quy định, nên đừng dựa vào thông tin cũ trên mạng.