Các sóc của người S'tiêng và bon của người M'nông ở Bù Gia Mập là nơi người ta sống, làm rẫy, nuôi con — không phải làng văn hoá dựng lên để đón khách. Khách muốn ghé thăm cần hiểu điều đó trước tiên: đi qua người quen hoặc qua chính quyền, cư xử như một người khách được mời vào nhà, và chấp nhận rằng có những lúc chủ nhà bận việc hay không tiện tiếp.
Vùng Bù Gia Mập — nay là bốn xã Bù Gia Mập, Đa Kia, Đăk Ơ, Phú Nghĩa thuộc tỉnh Đồng Nai — có nhiều sóc, bon của đồng bào bản địa xen với thôn xóm người Kinh và người các dân tộc phía Bắc vào lập nghiệp. Các bài trong mục văn hoá của trang nói về lịch sử, nhà ở, cồng chiêng, lễ hội. Bài này chỉ trả lời câu hỏi thực tế của khách: đến bằng cách nào, nên làm gì, không nên làm gì, để chuyến thăm là niềm vui của cả hai bên.
Cách sắp xếp một chuyến thăm
Khác với khu du lịch, không có quầy vé hay lối vào dành cho khách. Trình tự hợp lý:
- Đi qua người quen. Người làm việc ở xã, giáo viên, cán bộ y tế, chủ nhà nghỉ địa phương hay bạn bè người đồng bào là cầu nối tốt nhất. Họ biết gia đình nào sẵn lòng tiếp khách, lúc nào tiện.
- Nếu không có người quen, hỏi chính quyền xã. Cán bộ văn hoá xã hoặc trưởng thôn, sóc có thể giới thiệu, nhất là khi đoàn đông hoặc có mục đích tìm hiểu, làm ảnh, học tập.
- Báo trước mục đích và số người. Một vài người ghé chơi khác với một đoàn hai chục người mang máy quay. Chủ nhà cần biết để chuẩn bị, hoặc để từ chối nếu không tiện.
- Chọn thời điểm. Mùa rẫy bận, mùa thu hoạch điều bận; sáng sớm và chiều tối thường là lúc người lớn có nhà. Tránh đến đúng lúc gia đình có việc riêng như tang ma, ốm đau, trừ khi được mời.
- Ở vùng gần biên giới, hỏi thêm về quy định khai báo với chính quyền hoặc biên phòng nếu sóc nằm trong khu vực vành đai biên giới.
Đừng ngại khi nghe câu "để hỏi lại gia đình đã". Đó là sự tôn trọng chứ không phải từ chối khéo. Một chuyến thăm được chuẩn bị kỹ thường ấm áp hơn nhiều so với việc tự tìm đến rồi đứng ngoài ngõ chụp ảnh.
Khi bước vào sóc và vào nhà
Chào hỏi trước. Chào người lớn tuổi trước, nói rõ mình là ai, ai giới thiệu, đến để làm gì. Người đi cùng là người địa phương sẽ giúp phiên dịch và giới thiệu nếu cần.
Chờ được mời mới vào nhà. Không tự ý bước lên nhà, vào bếp, vào chỗ thờ cúng hay kho lúa. Một số gia đình còn giữ những kiêng kỵ riêng về chỗ ngồi, cửa đi; hãy hỏi người dẫn và làm theo.
Ngồi đúng chỗ. Chủ nhà mời ngồi đâu thì ngồi đó. Không ngồi lên những vật dụng như ché rượu, gùi, nông cụ; không bước qua bếp lửa.
Ăn mặc kín đáo, giản dị. Quần dài hoặc váy qua gối, áo có tay; không mặc đồ quá hở, không phô trang sức đắt tiền.
Nói chuyện tôn trọng. Không bình phẩm nhà cửa, đồ ăn, tập quán là "lạc hậu" hay "lạ"; không so sánh, không hỏi chuyện thu nhập, tôn giáo hay chuyện riêng tư khi mới quen.
Để ý trẻ em và người già. Không xoa đầu trẻ khi chưa quen, không tự ý bế trẻ. Với người già, nói chậm, lắng nghe; họ là người giữ nhiều câu chuyện của sóc.
Chụp ảnh: hỏi trước, chụp sau
Chụp ảnh là chuyện dễ gây khó chịu nhất trong các chuyến thăm buôn làng. Nhiều khách vô tư giơ máy lên chụp người già hút tẩu, trẻ con lấm lem, phụ nữ đang dệt vải mà không hỏi, rồi đăng lên mạng với lời bình kiểu "cuộc sống nghèo khó". Với người trong sóc, đó là bị xem như vật trưng bày.
Quy tắc đơn giản: hỏi trước, qua người dẫn nếu cần, và chấp nhận câu trả lời "không". Khi được đồng ý, chụp tự nhiên, không bắt tạo dáng lâu, không yêu cầu mặc trang phục truyền thống chỉ để chụp. Cho người được chụp xem lại ảnh; nếu có thể, gửi ảnh cho gia đình qua người quen — một món quà được quý thật sự.
Không chụp những nơi, những nghi lễ mà chủ nhà nói là không nên chụp. Không dùng đèn chớp trong nhà tối. Không bay flycam trên sóc khi chưa hỏi chính quyền và gia đình, nhất là ở vùng gần biên giới. Khi đăng ảnh, viết về con người với sự tôn trọng, ghi đúng tên dân tộc, đừng biến họ thành "nét lạ" để câu lượt xem.
Rượu cần, bữa cơm và quà mang theo
Nếu được mời uống rượu cần, đó là dấu hiệu chủ nhà quý khách. Người dẫn sẽ chỉ cách: ngồi quanh ché, uống theo lượt, có khi theo vạch đo trên cần. Khách không uống được rượu cứ nói thật và nhấp môi cho có lễ, không ai trách. Điều không nên là từ chối lạnh lùng, uống quá chén rồi ồn ào, hay ép người khác uống.
Bữa cơm ở nhà đồng bào có thể có cơm lam, canh rau rừng, măng, cá suối, gà nuôi. Ăn những gì được mời, khen món ăn chân thành. Nếu thấy món làm từ động vật hoang dã, khéo léo từ chối; động vật rừng được pháp luật bảo vệ, và khách không nên góp phần vào việc săn bắt.
Về quà, những thứ thiết thực được quý hơn đồ đắt tiền: ít bánh kẹo cho trẻ trao qua cha mẹ, gói trà, đồ dùng học tập, thuốc men thông thường, hay đơn giản là ảnh chụp gia đình in ra. Không cho tiền trực tiếp vào tay trẻ em, không phát kẹo cho trẻ như phát quà từ thiện giữa đường — thói quen này làm trẻ quen xin khách và làm tổn thương lòng tự trọng của gia đình.
Mua đồ thủ công: thổ cẩm, gùi, đồ đan
Một số gia đình S'tiêng, M'nông còn dệt thổ cẩm bằng khung dệt tay, đan gùi, giỏ, nong nia bằng mây tre, lồ ô. Đây là những món quà có ý nghĩa nếu bạn mua trực tiếp từ người làm, vì phần lớn tiền đến thẳng tay họ. Hỏi xem món đồ làm mất bao lâu, dùng vào việc gì, hoa văn có ý nghĩa gì — người làm thường rất vui khi được hỏi.
Đừng mặc cả gắt với người dệt, người đan. Một tấm thổ cẩm dệt tay có thể mất nhiều ngày công; so với hàng dệt máy bán ngoài chợ, giá cao hơn là đương nhiên. Nếu thấy không hợp túi tiền, cứ cảm ơn và thôi, không chê bai.
Không mua những đồ vật cổ của gia đình như ché cổ, chiêng cũ, đồ dùng trong nghi lễ, dù chủ nhà có đồng ý bán vì cần tiền. Đó là tài sản văn hoá của cộng đồng, một khi ra khỏi sóc thì không trở lại được. Cũng không mua sản phẩm làm từ động vật hoang dã như sừng, nanh, da thú, lông chim quý.
Cồng chiêng và lễ hội: khi nào khách được tham dự
Nhiều khách mong được nghe cồng chiêng khi đến sóc. Cần hiểu rằng cồng chiêng gắn với các dịp lễ, việc lớn của gia đình và cộng đồng như mừng lúa mới, mừng nhà mới, cưới hỏi, đón khách quý — không phải tiết mục có thể "đặt" bất cứ lúc nào. Ở một số nơi có đội cồng chiêng của xã hoặc của sóc biểu diễn trong các ngày hội văn hoá; đó là dịp thuận lợi nhất để khách được nghe.
Nếu được mời dự một lễ của gia đình hay cộng đồng, hãy đến đúng giờ, ăn mặc chỉnh tề, mang chút quà theo lời khuyên của người dẫn, đứng ở chỗ được chỉ, không chen vào vòng múa khi chưa được mời, không chạm vào chiêng, ché rượu, đồ cúng. Chụp ảnh, quay phim phải hỏi trước.
Không trả tiền để "tổ chức lễ" cho khách xem. Việc biến nghi lễ thành dịch vụ biểu diễn theo yêu cầu làm mất ý nghĩa của nó với chính cộng đồng. Nếu muốn ủng hộ, hãy hỏi chính quyền xã hoặc người quen về các chương trình gìn giữ cồng chiêng, nghề dệt mà mình có thể đóng góp.
Đưa trẻ em đi thăm sóc
Nhiều gia đình muốn đưa con lên Bù Gia Mập để trẻ biết thêm về cuộc sống của đồng bào các dân tộc. Đó là ý tốt, nhưng cần chuẩn bị cho trẻ trước: giải thích rằng mình đến nhà người khác, mỗi gia đình có cách sống riêng, không có gì là kỳ lạ hay đáng cười. Dặn trẻ chào hỏi, không chạy nhảy trong nhà, không sờ vào đồ đạc, không đòi chụp ảnh với người lạ.
Trẻ con thường làm quen với nhau rất nhanh. Một quả bóng, bộ đồ chơi đơn giản, vài cuốn truyện tranh có thể giúp hai bên chơi cùng nhau mà không cần nhiều lời. Cứ để trẻ trong sóc chủ động; đừng biến buổi chơi thành dịp "phát quà" từ trẻ thành phố cho trẻ vùng xa.
Sau chuyến thăm, trò chuyện với con về những gì đã thấy: cách người ta làm rẫy, nấu cơm lam, đan gùi, dệt vải, nói một thứ tiếng khác. Câu hỏi của trẻ thường mở ra những cuộc nói chuyện đáng giá về sự khác biệt và tôn trọng. Đó là bài học mà sách vở khó dạy bằng một chuyến đi.
Đi một lần, quay lại nhiều lần
Mối quan hệ với một gia đình trong sóc thường bắt đầu từ một chuyến thăm ngắn và lớn dần qua những lần quay lại. Người quay lại sau một mùa, mang theo tấm ảnh in từ lần trước, hỏi thăm đứa trẻ đã vào lớp mấy, mùa rẫy năm nay thế nào, sẽ được đón tiếp khác hẳn người lạ ghé qua một lần.
Nếu bạn làm ảnh, nghiên cứu, viết báo hay làm phim, hãy dành thời gian cho những lần quay lại đó trước khi cầm máy. Hãy nói rõ ảnh, bài sẽ dùng vào việc gì, xin phép những người xuất hiện, và gửi lại thành quả cho cộng đồng. Đó là cách làm việc tử tế với những người đã mở cửa nhà cho mình.
Và nếu không có duyên được vào nhà ai, bạn vẫn có thể cảm nhận đời sống đồng bào qua chợ xã buổi sáng, qua những người phụ nữ gùi măng từ rẫy về, những đứa trẻ đạp xe đến trường nội trú. Quan sát lặng lẽ, chào hỏi thân thiện cũng là một cách thăm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự đến sóc S'tiêng ở Bù Gia Mập mà không cần ai giới thiệu không?
Có thể đi ngang qua sóc trên đường công cộng như mọi nơi, nhưng muốn vào nhà, trò chuyện, tìm hiểu thì nên qua người quen hoặc chính quyền xã giới thiệu. Đó vừa là phép lịch sự vừa giúp chủ nhà yên tâm.
Đến thăm nhà đồng bào nên mang quà gì?
Quà thiết thực như bánh kẹo trao qua cha mẹ, trà, đồ dùng học tập, thuốc thông thường hay ảnh chụp gia đình in ra. Không cho tiền trực tiếp vào tay trẻ em và không phát kẹo cho trẻ giữa đường như phát quà từ thiện.
Không uống được rượu cần có bị coi là bất lịch sự không?
Không. Khách cứ nói thật là không uống được, nhấp môi cho có lễ và cảm ơn chủ nhà. Điều nên tránh là từ chối lạnh lùng, uống quá chén rồi ồn ào hoặc ép người khác uống thêm.
Có được chụp ảnh người dân trong sóc không?
Được nếu hỏi trước và được đồng ý. Không chụp lén, không bắt tạo dáng hay mặc trang phục truyền thống chỉ để chụp, không chụp nơi và nghi lễ chủ nhà dặn không chụp, và khi đăng ảnh hãy viết với sự tôn trọng.
Có nên mua ché cổ, chiêng cũ của gia đình đồng bào không?
Không nên. Ché cổ, chiêng cũ, đồ dùng nghi lễ là tài sản văn hoá của gia đình và cộng đồng; một khi bán ra khỏi sóc thì khó lấy lại. Nếu muốn mua quà, hãy chọn thổ cẩm, gùi, đồ đan mới làm từ chính người làm.
Làm sao để được nghe cồng chiêng khi đến Bù Gia Mập?
Cồng chiêng gắn với lễ hội và việc lớn của cộng đồng, không biểu diễn theo yêu cầu. Cách thuận lợi nhất là theo dõi các ngày hội văn hoá do xã tổ chức hoặc được người quen mời dự một dịp lễ của gia đình.