Lễ mừng lúa mới là lễ quan trọng nhất trong năm của nhiều cộng đồng S'tiêng và M'nông, tổ chức sau khi thu hoạch lúa rẫy vào cuối mùa mưa, để tạ ơn mùa màng, mời họ hàng, láng giềng cùng ăn bữa cơm gạo mới, uống rượu cần và đánh chiêng. Ở vùng Bù Gia Mập, khi rẫy lúa thu hẹp và vườn điều, cao su thay thế, lễ này không còn được tổ chức ở mọi sóc, nhưng vẫn sống trong một số cộng đồng và trong các ngày hội văn hoá.
Bài viết giải thích lễ mừng lúa mới trong mạch nông lịch rẫy truyền thống, các phần chính thường thấy, những thay đổi ngày nay, và cách tham dự đúng mực nếu bạn được mời. Chi tiết nghi thức khác nhau giữa các nhóm và các sóc, nên phần mô tả dưới đây là khái quát, không phải quy chuẩn cho mọi nơi.
Lúa rẫy trong đời sống truyền thống
Với người S'tiêng, M'nông xưa, lúa rẫy là nguồn sống chính. Rẫy được chọn trên sườn đồi, đất tốt sau nhiều năm bỏ hoá. Cuối mùa khô, người ta phát cây, để khô rồi đốt, tro làm phân. Khi những cơn mưa đầu mùa đến, đàn ông đi trước dùng gậy nhọn chọc lỗ, phụ nữ theo sau bỏ hạt và lấp đất. Trên rẫy trồng xen bắp, bí, dưa, đậu, ớt, để có rau quả trong khi chờ lúa chín.
Suốt mùa mưa là làm cỏ, đuổi chim, đuổi thú, dựng chòi canh rẫy. Cuối mùa mưa, khoảng các tháng cuối năm dương lịch, lúa chín vàng, cả nhà ra rẫy tuốt lúa bằng tay, gùi về kho. Mỗi giai đoạn của mùa rẫy, từ chọn đất, phát rẫy, tra hạt, đến thu hoạch, ở nhiều cộng đồng đều có lễ nhỏ kèm theo, thể hiện mong muốn mùa màng thuận lợi và lòng biết ơn với đất, rừng.
Sau vài vụ, đất bạc màu, rẫy được bỏ cho rừng mọc lại, người ta tìm đất mới, có khi cả sóc dời theo. Lối canh tác luân canh này phù hợp với mật độ dân thưa và rừng rộng ngày trước. Khi dân số tăng, rừng được bảo vệ và đất được giao cố định, rẫy lúa dần thu hẹp, nhường chỗ cho cây công nghiệp lâu năm.
Lễ mừng lúa mới diễn ra thế nào
Lễ thường tổ chức sau khi đã thu hoạch xong, lúa đã vào kho, vào khoảng cuối năm dương lịch hoặc đầu năm sau, tuỳ mùa vụ từng nơi. Quy mô có thể là lễ của một gia đình, một dòng họ hoặc cả sóc. Gia chủ chuẩn bị gạo mới, rượu cần ủ từ trước, gà, heo, có nơi có trâu với những lễ lớn trong quá khứ. Họ hàng, láng giềng, cả khách từ sóc khác được mời đến.
Phần nghi lễ do người lớn tuổi hoặc người am hiểu đảm nhận, với lời khấn tạ ơn mùa màng, cầu cho người và lúa khoẻ mạnh, mùa sau tốt hơn. Sau phần lễ là phần hội: mọi người cùng ăn cơm gạo mới, các món nấu từ gà, heo, rau rẫy; uống rượu cần theo lượt từ chủ nhà, người già đến khách; đội chiêng đánh những bài dành cho dịp này; phụ nữ, thanh niên múa xoang quanh ché rượu và cây nêu nếu có.
Lễ có thể kéo dài từ một ngày đến vài ngày, tuỳ quy mô. Ngày trước, đây cũng là dịp trai gái các sóc gặp gỡ, tìm hiểu, và là lúc người già kể chuyện, hát những bài hát cũ. Không khí lễ là không khí sum vầy, chia sẻ thành quả, khác hẳn những ngày làm rẫy vất vả.
Nông lịch rẫy và lễ đi kèm (khái quát)
Bảng dưới đây khái quát nông lịch rẫy truyền thống theo hai mùa của vùng; tháng cụ thể và tên lễ thay đổi theo từng nhóm, từng năm thời tiết.
| Giai đoạn | Thời điểm gần đúng | Công việc | Lễ thường đi kèm |
|---|---|---|---|
| Chọn đất, phát rẫy | Giữa đến cuối mùa khô | Chọn sườn đồi, phát cây, phơi khô | Lễ xin đất, xin phát rẫy ở một số nơi |
| Đốt rẫy, tra hạt | Đầu mùa mưa | Đốt, dọn, chọc lỗ bỏ hạt | Lễ gieo hạt, cầu mưa thuận |
| Chăm sóc | Giữa mùa mưa | Làm cỏ, canh rẫy, trồng xen | Lễ nhỏ cầu lúa tốt ở một số nơi |
| Thu hoạch | Cuối mùa mưa | Tuốt lúa, gùi về kho | Lễ đưa lúa về kho |
| Sau thu hoạch | Cuối năm, đầu năm sau | Nghỉ ngơi, sửa nhà, cưới hỏi | Lễ mừng lúa mới |
Ngày nay, khi vườn điều thu hoạch vào mùa khô và cao su cạo mủ chủ yếu mùa mưa, lịch lao động của đồng bào đã khác nhiều so với bảng trên, và nhiều lễ nhỏ không còn được tổ chức.
Những thay đổi ở Bù Gia Mập hôm nay
Khi phần lớn đất đã trồng điều, cao su, nhiều gia đình không còn làm lúa rẫy, hoặc chỉ làm một mảnh nhỏ để có gạo ăn và giữ giống lúa cũ. Không có rẫy lúa thì cũng không còn lý do tổ chức lễ mừng lúa mới theo đúng nghĩa. Ở một số sóc, lễ vẫn được giữ như một ngày hội của cộng đồng, có khi tổ chức chung cho cả thôn thay vì từng gia đình.
Chính quyền và ngành văn hoá ở Bình Phước cũ đã hỗ trợ phục dựng lễ mừng lúa mới ở một số nơi, đưa vào các ngày hội văn hoá đồng bào dân tộc thiểu số. Những lễ phục dựng giúp lớp trẻ biết đến nghi lễ của ông bà, nhưng cũng có xu hướng sân khấu hoá: rút ngắn thời gian, chọn phần đẹp mắt để trình diễn, lược bớt phần nghi lễ trong gia đình.
Một thay đổi khác là thời điểm: thay vì theo mùa lúa, một số cộng đồng tổ chức ngày hội vào dịp thuận tiện như sau mùa điều, khi mọi người có tiền và thời gian, hoặc gắn với các dịp lễ lớn. Nội dung cũng pha trộn: có chiêng, rượu cần nhưng cũng có loa đài, văn nghệ, thể thao kiểu phổ thông. Đó là cách văn hoá thích nghi, không nhất thiết là mất mát, miễn là cộng đồng tự chọn.
Rượu cần trong lễ mừng lúa mới
Rượu cần là thứ không thể thiếu trong lễ. Rượu được ủ từ gạo, có nơi trộn thêm sắn, bắp, với men làm từ lá, rễ cây rừng theo công thức riêng của từng gia đình, đựng trong ché và ủ nhiều ngày trước lễ. Khi uống, người ta đổ nước vào ché, cắm cần tre hoặc trúc, mọi người lần lượt hút qua cần.
Thứ tự uống thường bắt đầu từ chủ nhà hoặc người làm lễ, rồi đến người già, khách quý, rồi những người khác. Có nơi dùng một que nhỏ gác ngang miệng ché làm vạch, người uống phải hút đến khi nước rút xuống vạch mới thôi, rồi chủ nhà đổ thêm nước. Uống rượu cần là uống cùng nhau, chậm rãi, vừa uống vừa trò chuyện, không phải để say.
Người ngoài được mời uống rượu cần nên nhận một lượt cho phải phép. Nếu không uống được rượu vì lý do sức khoẻ hay phải lái xe, cứ nói rõ và cảm ơn, phần đông chủ nhà sẽ thông cảm. Đừng uống quá sức, và tuyệt đối không lái xe máy trên đường đồi sau khi đã uống, vì đường liên thôn ở Bù Gia Mập nhiều dốc, nhiều khúc cua và ban đêm thiếu đèn.
Nếu được mời dự lễ
Hỏi trước về lễ. Hỏi người mời lễ của gia đình hay của sóc, bắt đầu khi nào, có điều gì kiêng. Một số phần nghi lễ có thể chỉ dành cho người trong gia đình, khách nên đứng ngoài quan sát.
Mang quà phù hợp. Theo thói quen ở nhiều nơi, khách có thể mang một ít gạo, rượu, đường, bánh kẹo hoặc một phong bì nhỏ góp vui. Hỏi người quen địa phương để biết cái gì phù hợp.
Đúng giờ nhưng kiên nhẫn. Lễ có thể bắt đầu muộn hơn dự kiến, kéo dài nhiều giờ. Đừng giục, đừng tỏ ra sốt ruột; đây là dịp mọi người gặp nhau và việc chờ đợi là một phần của buổi lễ.
Hạn chế chụp ảnh trong phần nghi lễ. Phần khấn vái, lễ vật là thời khắc trang trọng. Chỉ chụp khi được cho phép, không dùng đèn flash, không chen vào giữa. Phần hội như múa, đánh chiêng thường thoải mái hơn, nhưng vẫn nên hỏi.
Ra về có lời cảm ơn. Trước khi về, chào chủ nhà và người già. Nếu có ảnh đẹp, gửi lại cho gia đình là món quà được trân trọng, nhất là với những gia đình ít có ảnh kỷ niệm.
Giống lúa rẫy cũ và người giữ giống
Một điều ít được để ý là lúa rẫy của đồng bào không phải một giống duy nhất. Mỗi gia đình, mỗi sóc ngày trước thường giữ nhiều giống lúa, lúa nếp và lúa tẻ, giống chín sớm và giống chín muộn, giống chịu hạn hay chịu đất xấu, được chọn lọc qua nhiều đời. Hạt giống được phơi khô, cất trong gùi hoặc ống tre trên giàn bếp, chờ mùa sau. Việc giữ giống là trách nhiệm của người lớn tuổi, thường là phụ nữ.
Khi rẫy lúa thu hẹp, nhiều giống cũ mất dần vì không còn ai trồng. Ở vài nơi, những người lớn tuổi vẫn trồng một mảnh nhỏ chỉ để giữ giống, để có gạo nếp làm cơm lam, làm rượu cần cho các dịp lễ. Đây là vốn gen nông nghiệp đáng quý, gắn trực tiếp với lễ mừng lúa mới, và cũng là nguồn nguyên liệu cho những món ăn truyền thống của đồng bào.
Với người làm nông nghiệp hay nghiên cứu, việc ghi lại tên gọi, đặc điểm và người đang giữ các giống lúa rẫy ở các sóc là việc có ý nghĩa, miễn là được sự đồng ý của gia đình và cộng đồng, và không biến giống lúa của đồng bào thành tài sản riêng của người ngoài.
Lễ mừng lúa mới bên cạnh Tết và các ngày hội khác
Ở Bù Gia Mập hôm nay, một gia đình S'tiêng có thể đón nhiều dịp lễ trong năm: Tết Nguyên đán cùng cả nước, các ngày lễ lớn của nhà nước, lễ của cộng đồng như mừng lúa mới, và với những gia đình theo đạo thì có thêm các ngày lễ theo đạo. Tết Nguyên đán ngày càng trở thành dịp sum họp chính, con cháu đi làm xa về nhà, nhiều gia đình mua sắm, làm bánh như người Kinh.
Lễ mừng lúa mới vì thế không còn là “Tết” duy nhất như thời ông bà. Ở những sóc còn giữ, lễ mang thêm ý nghĩa giữ gìn bản sắc, nhắc lớp trẻ nhớ mình là ai. Một số cộng đồng gộp lễ mừng lúa mới với lễ mừng nhà mới, lễ cưới hay ngày hội của thôn để tiết kiệm chi phí và tập trung được nhiều người.
Đối với người địa phương khác dân tộc, đây là dịp tốt để chúc mừng láng giềng, đồng nghiệp người S'tiêng, M'nông. Một lời chúc mừng mùa màng, một món quà nhỏ mang sang trong những ngày này thể hiện sự quan tâm và được đón nhận chân tình.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mừng lúa mới ở Bù Gia Mập tổ chức vào tháng nào?
Thường sau khi thu hoạch lúa rẫy vào cuối mùa mưa, khoảng cuối năm dương lịch hoặc đầu năm sau. Tuy nhiên ngày nay nhiều cộng đồng tổ chức vào thời điểm thuận tiện, có khi gắn với ngày hội văn hoá, nên cần hỏi chính quyền xã hoặc người trong sóc.
Người ngoài có được tham dự lễ mừng lúa mới không?
Thường được, nếu có lời mời từ gia đình hoặc cộng đồng tổ chức. Lễ mừng lúa mới mang tính sum vầy, chia sẻ, khách được đón tiếp thân tình. Nên hỏi trước về những phần nghi lễ riêng mà khách chỉ nên đứng ngoài quan sát.
Lễ mừng lúa mới có còn lễ đâm trâu không?
Trong quá khứ, một số lễ lớn của các dân tộc bản địa vùng cao nguyên có hiến trâu. Ngày nay, các lễ ở Bù Gia Mập chủ yếu dùng gà, heo, và các lễ phục dựng thường không còn nghi thức này. Tục lệ cụ thể khác nhau giữa các cộng đồng.
Rượu cần làm từ gì?
Rượu cần được ủ từ gạo, có nơi trộn sắn, bắp, với men làm từ lá, rễ cây rừng theo công thức riêng của từng gia đình, đựng trong ché và ủ nhiều ngày. Khi uống đổ nước vào ché, cắm cần tre và mọi người lần lượt hút.
Không uống được rượu thì từ chối thế nào cho lịch sự?
Có thể nhận cần, nhấp một chút cho phải phép, hoặc nói rõ lý do sức khoẻ, phải lái xe và cảm ơn chủ nhà. Phần lớn đồng bào thông cảm khi khách giải thích nhẹ nhàng. Quan trọng là thái độ tôn trọng, không chê bai rượu của chủ nhà.
Còn gia đình nào làm lúa rẫy ở Bù Gia Mập không?
Còn nhưng ít, chủ yếu là những mảnh nhỏ để có gạo ăn và giữ giống lúa cũ. Phần lớn đất đã chuyển sang trồng điều, cao su và các cây lâu năm khác. Vì vậy lễ mừng lúa mới theo đúng nghĩa cũng ngày càng hiếm.