Bù Gia Mập là một trong những nơi hiếm hoi ở miền Đông Nam Bộ còn rừng đủ rộng để nghe tiếng vượn hót vang lúc rạng sáng và hy vọng thấy chà vá chân đen trên tán cây — nhưng muốn thấy, bạn phải đi sớm, đi chậm, im lặng và đi cùng người hiểu rừng.
Bài này dành cho người mới bắt đầu ngắm chim, quan sát động vật hoang dã, muốn thử ở Vườn quốc gia Bù Gia Mập và vùng rừng quanh hai xã Bù Gia Mập, Đăk Ơ (tỉnh Đồng Nai, trước 7/2025 thuộc Bình Phước). Các loài và hệ sinh thái của rừng có bài riêng ở mục thiên nhiên; ở đây chỉ nói chuyện thực hành: chọn giờ, chọn đồ, kỹ thuật quan sát, ghi chép và những quy tắc để không làm phiền chính những con vật bạn lặn lội lên để gặp.
Kỳ vọng thực tế: nghe nhiều hơn thấy
Người mới thường hình dung một buổi đi rừng là thấy khỉ, vượn, chim chóc khắp nơi. Thực tế ở rừng nhiệt đới thì ngược lại: động vật sống kín đáo, tán rừng cao và dày, phần lớn thời gian bạn chỉ nghe thấy tiếng. Tiếng vượn hót đối đáp lúc rạng sáng, tiếng chim gõ kiến gõ thân cây, tiếng cành lá xào xạc khi một đàn linh trưởng di chuyển trên tán — đó đã là những trải nghiệm đáng giá.
Chà vá chân đen và vượn đen má hung là hai loài linh trưởng quý mà Vườn quốc gia Bù Gia Mập được giới bảo tồn biết đến. Chúng sống trên tán cao, di chuyển theo đàn, nhạy cảm với tiếng động. Có đoàn may mắn thấy rõ cả đàn chà vá đang ăn lá non; có đoàn cả buổi chỉ thấy thoáng một bóng đen chuyền cành. Không có gì bảo đảm, và đó cũng là một phần của sự hấp dẫn.
Chim thì dễ thấy hơn: ở bìa rừng, ven suối, khu vực có cây ra quả, sáng sớm thường có nhiều loài kiếm ăn. Người mới nên bắt đầu từ việc nhận ra vài loài phổ biến, tập nghe tiếng, rồi mới tìm loài hiếm.
Giữ kỳ vọng thực tế giúp bạn tận hưởng buổi sáng trong rừng thay vì thất vọng. Mỗi loài nhận ra được, mỗi tiếng hót phân biệt được là một bước tiến; người ngắm chim lâu năm cũng từng bắt đầu như vậy.
Chọn thời điểm: mùa, giờ và thời tiết
Giờ vàng là rạng sáng. Từ khi trời hửng sáng tới khoảng chín giờ, chim hót nhiều nhất, linh trưởng ra kiếm ăn, vượn hót đối đáp. Muốn có mặt trong rừng đúng giờ này, phải dậy rất sớm và ở gần rừng.
Chiều muộn là lựa chọn thứ hai. Khoảng một hai giờ trước hoàng hôn, chim lại hoạt động, nhưng phải tính thời gian ra khỏi rừng trước khi trời tối.
Mùa khô dễ quan sát hơn. Rừng nửa rụng lá thưa dần, tầm nhìn lên tán rộng hơn, đường đi khô ráo. Mùa này là lựa chọn tốt cho người mới.
Đầu mùa mưa nhiều tiếng hót. Nhiều loài chim vào mùa sinh sản, hót nhiều, màu lông đẹp; nhưng đường trơn, vắt nhiều, nên đi tuyến ngắn.
Tránh ngày mưa to, gió lớn. Chim thú ít hoạt động, tiếng mưa át mọi âm thanh, đường rừng nguy hiểm. Những ngày nắng nhẹ sau mưa đêm lại thường đẹp.
Đồ nghề cho người mới
Không cần đầu tư đắt tiền ngay từ đầu. Một bộ đồ cơ bản gồm:
- Ống nhòm loại phổ thông độ phóng đại vừa phải (người ngắm chim hay dùng loại 8 lần), nhẹ, dễ cầm. Đây là món quan trọng nhất, quan trọng hơn cả máy ảnh.
- Sách hoặc ứng dụng nhận dạng chim Việt Nam, Đông Nam Á; tải trước vì trong rừng có thể mất sóng.
- Sổ tay và bút chì để ghi loài, giờ, nơi thấy, hành vi.
- Quần áo màu trung tính như xanh rêu, nâu, xám; tránh màu trắng, đỏ, vàng chói và áo mưa nilon kêu sột soạt.
- Giày êm, đế bám, đi không gây tiếng động lớn; tất chống vắt mùa mưa.
- Máy ảnh ống kính dài nếu có, nhưng không bắt buộc; nhiều người ngắm chim lâu năm chỉ dùng ống nhòm và sổ.
- Nước, đồ ăn khô không có tiếng giấy bóng, thuốc chống côn trùng, áo mưa mỏng.
Đừng mang loa, đừng mở điện thoại có chuông, và để chế độ im lặng cho cả máy ảnh. Trong rừng sáng sớm, một tiếng bíp nhỏ cũng đủ làm cả đàn chim bay mất.
Kỹ thuật quan sát: đứng yên, nghe trước, nhìn sau
Kỹ năng quan trọng nhất của người quan sát động vật hoang dã là đứng yên. Đi chậm vài chục bước, dừng lại vài phút, lắng nghe, rồi đi tiếp. Khi nghe tiếng chim hay tiếng lá động, quay mặt về hướng đó, đưa ống nhòm lên từ từ, không chỉ tay, không gọi to. Nhiều người đi rừng nhanh như đi bộ thể dục rồi phàn nàn không thấy gì.
Tập nghe là bước tiếp theo. Mỗi loài chim có tiếng hót, tiếng gọi riêng; vượn có những tràng hót dài đối đáp giữa con đực và con cái lúc sáng sớm, vang rất xa. Người hướng dẫn địa phương thường nhận ra loài chỉ qua tiếng. Hãy hỏi họ, ghi âm lại bằng điện thoại để nghe lại và đối chiếu sau.
Khi thấy một con chim, quan sát kỹ trước khi tra sách: kích thước so với con chim sẻ hay con bồ câu, màu đầu, màu bụng, hình mỏ, đuôi dài hay ngắn, nó đang làm gì, ở tầng nào của rừng. Ghi lại ngay vì trí nhớ sai rất nhanh. Với linh trưởng, để ý số lượng, hướng di chuyển, chúng ăn gì, có con non không.
Quy tắc không làm phiền động vật hoang dã
Ngắm chim và quan sát thú có trách nhiệm là nguyên tắc chung trên thế giới. Ở rừng đặc dụng như Bù Gia Mập, nhiều điều còn là quy định bắt buộc:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Giữ khoảng cách, dùng ống nhòm, ống kính dài | Tiến sát để chụp cận, đuổi theo khi con vật bỏ đi |
| Đứng yên, nói thì thầm, đi theo tuyến | Gọi to, vỗ tay, ném đá để con vật lộ diện |
| Quan sát hành vi tự nhiên | Dùng loa phát tiếng kêu, tiếng hót để dụ, nhất là trong mùa sinh sản |
| Chụp ánh sáng tự nhiên | Dùng đèn chớp, đèn pin chiếu thẳng vào mắt thú ban đêm |
| Báo người dẫn khi thấy tổ chim, hang thú | Tiến lại gần tổ, chạm vào tổ, trứng, con non |
| Báo kiểm lâm khi thấy bẫy, lưới, dấu hiệu săn bắt | Cho thú ăn, để lại thức ăn thừa trong rừng |
Một số người chụp ảnh chim dùng mồi hoặc phát tiếng kêu để có ảnh đẹp. Việc này làm chim bỏ tổ, mất thời gian kiếm ăn, quen lại gần người — dễ bị săn bắt. Ảnh đẹp không đáng để đánh đổi như vậy.
Chụp ảnh động vật hoang dã: những điều cơ bản
Chụp chim và linh trưởng trong rừng nhiệt đới là thử thách khó: chủ thể nhỏ, ở xa, di chuyển nhanh, ánh sáng dưới tán yếu và loang lổ. Ống kính tiêu cự dài giúp nhiều, nhưng kỹ năng quan trọng hơn thiết bị. Đặt tốc độ màn trập đủ nhanh để bắt chuyển động, chấp nhận độ nhạy sáng cao hơn một chút thay vì để ảnh nhoè, và lấy nét vào mắt con vật.
Tận dụng những khoảnh khắc con vật dừng lại: chim đậu trên cành trống ở bìa rừng, chà vá ngồi ăn lá trên tán. Kiên nhẫn chờ ở một chỗ có tầm nhìn tốt thường hiệu quả hơn đuổi theo. Chụp liên tiếp vài khung để có một khung rõ nét.
Với người dùng điện thoại, ghép điện thoại vào ống nhòm (chụp qua thị kính) là cách đơn giản để có ảnh ghi nhận, dù không đẹp, đủ để nhận dạng loài sau này. Và nhớ rằng một bức ảnh mờ nhưng con vật không bị làm phiền vẫn có giá trị hơn một bức ảnh nét nhờ dụ mồi hay dồn đuổi.
Đi với ai, liên hệ thế nào
Muốn quan sát chim, linh trưởng trong Vườn quốc gia Bù Gia Mập, hãy liên hệ trước với ban quản lý vườn, nói rõ mục đích quan sát, chụp ảnh thiên nhiên, để được sắp xếp tuyến và người dẫn phù hợp. Người của vườn và kiểm lâm biết đàn chà vá hay xuất hiện ở khu vực nào, mùa nào cây nào ra quả, chỗ nào chim hay tụ tập — những thông tin không sách nào có.
Nếu bạn đi cùng câu lạc bộ ngắm chim hay nhóm nghiên cứu, hãy hỏi về thủ tục riêng, vì quan sát dài ngày, vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt hay đặt bẫy ảnh đều cần giấy phép. Không tự ý vào rừng ban đêm để tìm thú.
Ở vùng đệm, những vạt rừng phục hồi, ven suối, vườn cây gần rừng cũng có nhiều chim. Ngắm chim ở đây cần xin phép chủ đất nếu đi vào vườn, và vẫn giữ các quy tắc không làm phiền như trong rừng.
Đi theo nhóm nhỏ hai đến bốn người là lý tưởng cho quan sát. Nhóm đông dễ ồn, khó di chuyển êm, và người đi cuối thường không thấy gì. Nếu đoàn đông, hãy chia thành nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm một người dẫn, đi lệch giờ hoặc lệch tuyến.
Ghi chép và chia sẻ có trách nhiệm
Ghi chép là thói quen tách người ngắm chim nghiêm túc khỏi người đi dạo. Mỗi buổi, ghi ngày, giờ, thời tiết, tuyến đi, danh sách loài thấy và nghe, số lượng, hành vi đáng chú ý. Sau vài chuyến, sổ ghi của bạn trở thành tư liệu có ích, và bạn sẽ thấy rừng thay đổi theo mùa ra sao.
Khi chia sẻ ảnh và ghi chép lên mạng, cần cẩn trọng với thông tin vị trí của loài quý hiếm. Ghi rõ toạ độ nơi có tổ chim hay đàn linh trưởng có thể vô tình chỉ đường cho kẻ săn bắt và buôn bán động vật hoang dã. Nhiều cộng đồng ngắm chim chỉ ghi chung chung tên khu vực, hoặc chỉ chia sẻ chi tiết với ban quản lý vườn và nhà nghiên cứu.
Nếu ghi nhận được loài hiếm hay hành vi lạ, hãy báo cho ban quản lý vườn. Những ghi nhận của khách, nếu đúng và có ảnh, có thể bổ sung dữ liệu cho công tác bảo tồn.
Cuối cùng, đừng quên rằng người ngắm chim cũng là một kiểu khách du lịch. Ăn ở quán địa phương, thuê người dẫn của vùng, mua nông sản của nhà vườn giúp người dân quanh rừng thấy rằng giữ rừng, giữ chim thú mang lại lợi ích cho chính họ.
Câu hỏi thường gặp
Đến Bù Gia Mập có chắc thấy chà vá chân đen không?
Không chắc. Chà vá sống trên tán cao, di chuyển theo đàn và rất nhạy với tiếng động. Đi sớm, im lặng, theo người của vườn sẽ tăng cơ hội, nhưng nhiều đoàn chỉ nghe tiếng hoặc thấy thoáng qua.
Mấy giờ là tốt nhất để ngắm chim ở Bù Gia Mập?
Từ khi trời hửng sáng tới khoảng chín giờ là giờ vàng, chim hót và kiếm ăn nhiều nhất, vượn cũng hót vào lúc này. Chiều muộn là lựa chọn thứ hai, nhưng phải ra khỏi rừng trước khi trời tối.
Người mới ngắm chim cần mua ống nhòm loại nào?
Một ống nhòm phổ thông độ phóng đại khoảng 8 lần, nhẹ, dễ cầm là đủ để bắt đầu. Ống nhòm quan trọng hơn máy ảnh với người mới; nên thử cầm trước khi mua và tập dùng ở công viên trước chuyến đi.
Có được dùng loa phát tiếng chim để dụ chim ra chụp không?
Không nên, và trong rừng đặc dụng có thể bị cấm. Phát tiếng kêu làm chim căng thẳng, bỏ tổ, mất thời gian kiếm ăn, nhất là trong mùa sinh sản. Cách đúng là đứng yên chờ và quan sát hành vi tự nhiên.
Mặc gì khi đi ngắm chim trong rừng?
Quần áo dài màu trung tính như xanh rêu, nâu, xám, chất liệu không kêu sột soạt; giày êm đế bám; tất chống vắt mùa mưa. Tránh màu trắng, đỏ, vàng chói và nước hoa, thuốc xịt có mùi mạnh.
Có nên đăng vị trí tổ chim hay đàn linh trưởng lên mạng không?
Không nên ghi rõ toạ độ nơi có loài quý hiếm vì có thể chỉ đường cho kẻ săn bắt. Chỉ nên nêu tên khu vực chung và báo chi tiết cho ban quản lý vườn hoặc nhà nghiên cứu.