Việc làm ở Bù Gia Mập chủ yếu gắn với cây điều, cây cao su, hồ tiêu và các xưởng chế biến nông sản; bên cạnh đó là buôn bán, sửa chữa, xây dựng, vận tải và khu vực công như giáo dục, y tế, kiểm lâm. Nhu cầu lao động lên xuống theo mùa vụ: đông nhất vào mùa nhặt điều, khoảng từ tháng 2 tới tháng 4, khi nhiều vườn thuê thêm người.
Bài này dành cho người đang tính tìm việc ở vùng này, người địa phương muốn đổi nghề, và người mới đến cùng gia đình cần biết vợ hoặc chồng có thể làm gì. Không nêu mức lương, công nhật cụ thể vì những con số này thay đổi theo mùa, theo giá nông sản và theo thoả thuận từng nơi; thay vào đó là cách công việc vận hành, cách tính công phổ biến và những điều cần thoả thuận rõ.
Bức tranh việc làm của bốn xã
Kinh tế Bù Gia Mập dựa vào nông nghiệp cây lâu năm. Phần lớn hộ dân tự làm trên vườn của mình, thuê thêm người khi vào vụ. Bình Phước cũ được biết đến là vùng trồng điều lớn của cả nước, và Bù Gia Mập là một trong những nơi điều phủ kín các sườn đồi. Cao su có ở cả vườn hộ gia đình lẫn diện tích của các công ty, nông trường; hồ tiêu, cà phê, sầu riêng xen trong nhiều vườn.
Xoay quanh vườn là cả một chuỗi công việc: thu mua nông sản, vận chuyển, sơ chế, chế biến; bán phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, dụng cụ nông nghiệp; sửa máy bơm, máy cắt cỏ, xe máy; xây nhà, làm đường vào vườn. Khu trung tâm huyện cũ ở Phú Nghĩa và các trung tâm xã có thêm việc trong cửa hàng, quán ăn, tiệm tóc, tiệm điện thoại, dịch vụ in ấn.
Khu vực công tuyển giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ xã, kiểm lâm, nhân viên bảo vệ rừng, người làm ở Vườn quốc gia. Những vị trí này tuyển theo quy định của Nhà nước, thông báo công khai. Ngoài ra, một bộ phận người trẻ đi làm công nhân ở các khu công nghiệp xa hơn như vùng Đồng Xoài, Chơn Thành, hoặc xuống Bình Dương cũ, TP Hồ Chí Minh, gửi tiền về nhà.
Mùa nhặt điều: công việc thời vụ đông người nhất
Điều chín rụng xuống gốc, người làm thuê đi gom trái, tách hạt, phơi hoặc giao thẳng cho người mua. Công việc không cần tay nghề cao nhưng vất vả: cúi người cả ngày dưới tán điều, trời mùa khô nóng, đất bụi, có lá khô dễ trượt chân trên dốc. Ai quen làm thì nhanh tay, nhặt sạch, biết bỏ hạt lép, hạt thối để chủ vườn không bị ép giá.
Cách trả công phổ biến có hai kiểu: theo ngày công hoặc theo khối lượng hạt nhặt được. Trả theo ngày thì ổn định, nhưng chủ vườn muốn người làm chăm chỉ; trả theo ký khuyến khích nhặt nhanh, nhưng phụ thuộc vườn sai trái hay ít trái. Có nơi chủ vườn lo cơm trưa, nước uống, có nơi người làm tự mang theo. Những điều này cần nói rõ từ đầu để tránh mâu thuẫn cuối vụ.
Người đến từ nơi khác làm mùa điều thường ở nhờ trong nhà chủ vườn, trong chòi canh vườn hoặc thuê phòng trọ gần đó. Cần hỏi rõ chỗ ở có điện, nước, nhà vệ sinh không; có màn chống muỗi không, nhất là ở vườn gần rừng. Hãy giữ giấy tờ tuỳ thân bên mình, đăng ký tạm trú theo quy định nếu ở lâu, và không giao giấy tờ gốc cho người khác giữ.
Cạo mủ cao su: nghề dậy từ khi trời còn tối
Mủ cao su chảy tốt nhất vào lúc sáng sớm, khi trời mát, nên người cạo mủ thường bắt đầu từ khuya hoặc rạng sáng, đội đèn pin trên đầu đi từng hàng cây. Người cạo phải có tay nghề: cạo đúng độ sâu, đúng góc, không làm hại cây. Người mới thường được hướng dẫn và tập một thời gian trước khi nhận phần cây riêng.
Có hai môi trường làm việc chính. Ở vườn hộ gia đình, người cạo có thể là chủ vườn hoặc người nhận cạo thuê, chia phần mủ theo tỷ lệ thoả thuận hoặc nhận công. Ở công ty, nông trường cao su, người lao động thường có hợp đồng, được giao phần cây, có chế độ bảo hiểm theo quy định, nhưng phải tuân thủ quy trình kỹ thuật và giờ giấc chặt chẽ.
Công việc vào giờ khuya có rủi ro riêng: đi xe máy trong đêm trên đường lô đất đỏ, gặp rắn, côn trùng, té ngã khi trời tối. Người cạo mủ nên đi theo nhóm hoặc báo người nhà lộ trình, mang giày ủng, đèn sáng, điện thoại sạc đầy. Mùa mưa, cạo mủ bị gián đoạn khi mưa sáng sớm, thu nhập cũng vì thế mà lên xuống.
Xưởng chế biến nông sản và an toàn lao động
Xưởng hạt điều. Ở Bình Phước cũ có nhiều cơ sở chế biến hạt điều, từ xưởng nhỏ đến nhà máy lớn. Các công đoạn gồm phân loại, hấp hoặc rang, tách vỏ, bóc vỏ lụa, phân cỡ, đóng gói. Công việc bóc tách đòi hỏi nhanh tay và kiên trì, nhiều lao động nữ làm công đoạn này.
Nguy cơ từ dầu vỏ hạt điều. Vỏ hạt điều chứa một loại dầu có thể gây bỏng, phồng rộp da khi tiếp xúc lâu. Người làm ở công đoạn tách vỏ cần găng tay, đồ bảo hộ đúng loại; nơi làm việc nghiêm túc sẽ cấp đồ bảo hộ và hướng dẫn. Nếu nơi nào bắt làm tay trần, đó là dấu hiệu nên cân nhắc.
Sấy, xay xát, sơ chế tiêu, cà phê. Các cơ sở sơ chế nông sản cần người bốc vác, vận hành máy sấy, phơi, đóng bao. Bụi, tiếng ồn, nhiệt độ cao và máy móc có bộ phận quay là những rủi ro thường gặp; đeo khẩu trang, nút tai, không mặc đồ rộng gần máy.
Thuốc bảo vệ thực vật. Người được thuê phun thuốc cho vườn cần đồ bảo hộ đầy đủ, không phun ngược gió, không ăn uống khi đang phun, tắm rửa sạch sau khi làm. Người mang thai, trẻ vị thành niên không nên làm công việc này.
Những nghề khác sống được ở vùng này
Ngoài công việc vườn và xưởng, có những nghề mà người có tay nghề sống được tương đối ổn định vì nhu cầu luôn có. Đây là những nghề người mới đến thường nhắm tới:
- Sửa xe máy: đường đồi dốc, đất đỏ làm xe nhanh hỏng phanh, mòn xích, hỏng giảm xóc; tiệm sửa xe ở trung tâm xã luôn có khách.
- Điện nước dân dụng: lắp đặt máy bơm, đường dây điện vào vườn, sửa máy lọc nước, lắp điện mặt trời.
- Xây dựng: thợ hồ, thợ sắt, thợ mộc cho nhà ở, chuồng trại, kho chứa nông sản; việc nhiều vào mùa khô.
- Vận tải: chở nông sản từ vườn ra điểm thu mua, chở vật liệu xây dựng; cần xe phù hợp đường đồi.
- Thu mua nông sản: cần vốn, quan hệ với chủ vườn, hiểu chất lượng hàng và chịu được biến động giá.
- Dịch vụ cho người trẻ: sửa điện thoại, bán phụ kiện, in ấn, chụp ảnh, dạy thêm, bán hàng qua mạng.
- Chăm sóc vườn theo khoán: nhận chăm vườn cho chủ ở xa, làm cỏ, bón phân, tỉa cành theo thoả thuận.
Những nghề này đều cần thời gian gây dựng uy tín. Ở nông thôn, khách đến với thợ vì người quen giới thiệu nhiều hơn là quảng cáo, nên làm kỹ, giữ hẹn và lấy công vừa phải là cách giữ khách tốt nhất.
Tìm việc và thoả thuận công việc
Thị trường lao động ở đây chạy chủ yếu qua quan hệ cá nhân. Một vài bước giúp bạn tìm việc hiệu quả và tránh bị thiệt.
- Hỏi qua người quen, chủ tiệm tạp hoá, quán cà phê ở trung tâm xã — đây là nơi thông tin việc thời vụ lan nhanh nhất.
- Theo dõi thông báo tuyển dụng của các công ty, hợp tác xã, nhà máy trong vùng và thông tin từ trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
- Với việc thời vụ, thoả thuận rõ: làm bao nhiêu ngày, trả công theo ngày hay theo khối lượng, trả khi nào, có lo ăn ở không.
- Với việc làm lâu dài từ một tháng trở lên, đề nghị ký hợp đồng lao động bằng văn bản để có cơ sở đóng bảo hiểm và giải quyết tranh chấp.
- Không đặt cọc tiền, không giao giấy tờ gốc cho người "môi giới việc làm" không rõ ràng; cảnh giác với lời mời làm việc ở nước ngoài, bên kia biên giới với thu nhập hứa hẹn cao bất thường.
- Ghi lại số ngày làm, khối lượng mỗi ngày vào sổ hoặc điện thoại để đối chiếu khi nhận tiền.
Nếu có tranh chấp tiền công, nên trao đổi trực tiếp và bình tĩnh trước; không thoả thuận được thì có thể nhờ trưởng thôn hoặc ủy ban nhân dân xã hoà giải.
Lao động trẻ em, người già và người đi làm xa
Mùa vụ bận rộn, ở một số gia đình trẻ em được cho nghỉ học đi nhặt điều phụ cha mẹ. Phụ giúp việc nhà nhẹ nhàng ngoài giờ học là chuyện bình thường, nhưng bắt trẻ làm việc nặng, nghỉ học dài ngày hay đi làm thuê là ảnh hưởng tới việc học và sức khoẻ của trẻ, đồng thời trái quy định về lao động chưa thành niên. Nhà trường và chính quyền địa phương thường vận động phụ huynh giữ con đi học trong mùa vụ.
Người cao tuổi vẫn làm vườn là hình ảnh quen ở vùng này. Công việc giúp họ vận động, nhưng nắng nóng mùa khô và dốc đồi là nguy cơ với người có bệnh tim mạch, huyết áp. Gia đình nên sắp xếp cho người già làm vào giờ mát, nghỉ trưa trong bóng râm, uống đủ nước và không làm một mình ở chỗ xa.
Một điểm nữa ít được nói tới là sức khoẻ của chính người làm thuê theo mùa. Họ thường làm liên tục nhiều tuần không nghỉ để tranh thủ mùa vụ, ăn uống tạm bợ, ngủ trong chòi vườn. Giữ một ngày nghỉ mỗi tuần, ăn đủ bữa, uống đủ nước và đi khám khi sốt, đau kéo dài giúp làm được trọn mùa thay vì gục giữa chừng.
Với người trẻ đi làm xa ở khu công nghiệp, điều quan trọng là hợp đồng lao động rõ ràng, bảo hiểm xã hội được đóng đầy đủ, và có kế hoạch tài chính để gửi tiền về mà vẫn đủ sống. Nhiều người sau vài năm đi làm xa quay về mở tiệm, mua máy móc phục vụ nông nghiệp, mang theo kinh nghiệm làm việc có kỷ luật từ nhà máy.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nhặt điều ở Bù Gia Mập thường vào tháng mấy?
Thông thường điều ra hoa từ cuối năm và cho thu hoạch rộ khoảng từ tháng 2 tới tháng 4, tuỳ thời tiết từng năm và giống điều. Đây là lúc nhiều vườn cần thuê thêm người nhặt hạt, cả người địa phương lẫn lao động từ nơi khác đến.
Người chưa có kinh nghiệm có nhận cạo mủ cao su được không?
Cạo mủ cần tay nghề để không làm hại cây. Người mới thường phải học và tập dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm hoặc qua lớp đào tạo của công ty cao su trước khi nhận phần cây riêng. Hãy hỏi chủ vườn hoặc công ty về việc hướng dẫn trước khi nhận việc.
Làm thời vụ có được đóng bảo hiểm không?
Theo quy định hiện hành, người làm việc có hợp đồng lao động từ một tháng trở lên thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Việc thời vụ ngắn ngày theo thoả thuận miệng thường không có bảo hiểm; người lao động có thể tự tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Làm ở xưởng hạt điều cần lưu ý gì về sức khoẻ?
Cần đồ bảo hộ đúng loại khi tiếp xúc với vỏ hạt điều vì dầu trong vỏ có thể gây bỏng da. Ngoài ra chú ý bụi, nhiệt, tư thế ngồi lâu. Nếu da bị phồng rộp, ngứa rát kéo dài, hãy đến cơ sở y tế và báo cho người quản lý xưởng.
Có nên nhận lời mời làm việc bên kia biên giới với lương cao?
Cần hết sức cảnh giác. Nhiều vụ lừa đảo, ép làm việc bất hợp pháp bắt đầu từ lời mời việc nhẹ lương cao ở nước ngoài. Chỉ đi làm việc ở nước ngoài qua kênh hợp pháp, có hợp đồng rõ ràng, và hỏi ý kiến chính quyền xã, công an khi không chắc.
Vợ hoặc chồng của giáo viên, bác sĩ mới về công tác có thể làm gì?
Tuỳ tay nghề: buôn bán nhỏ, mở tiệm dịch vụ ở trung tâm xã, dạy thêm, nhận việc qua mạng, làm ở xưởng chế biến hoặc tham gia trồng trọt. Hỏi người địa phương về nhu cầu chưa được đáp ứng trong xã thường giúp tìm ra hướng phù hợp.