Cải tạo vườn điều già ở Bù Gia Mập: tỉa thưa, ghép thay tán hay trồng lại

Một vườn điều già năng suất thấp ở Bù Gia Mập thường được cải tạo theo một trong ba hướng: tỉa thưa và tỉa tán để cây còn lại khoẻ hơn; cưa đốn cây cũ rồi ghép giống tốt lên chồi mới mọc từ gốc (ghép thay tán); hoặc chặt bỏ và trồng lại bằng cây ghép. Mỗi hướng có chi phí, thời gian chờ và rủi ro khác nhau.

Nhiều vườn ở bốn xã được trồng từ thập niên 1980–1990 bằng hạt, không chọn giống. Cây nay đã cao to, tán giao nhau, cành mang trái chỉ còn ở ngọn, trái nhỏ và không đều. Năng suất thấp không phải vì cây "hết tuổi" theo nghĩa sinh học, mà vì giống không đồng đều, mật độ quá dày và nhiều năm không được chăm.

Bài này giúp bạn nhận ra vườn của mình có cần cải tạo hay không, so sánh ba hướng đi và những điều cần chuẩn bị. Kỹ thuật ghép cụ thể nên học trực tiếp từ thợ ghép có kinh nghiệm hoặc lớp tập huấn của khuyến nông.

Dấu hiệu một vườn điều cần cải tạo

Không phải vườn điều già nào cũng phải chặt. Trước khi quyết, hãy nhìn vườn qua những dấu hiệu sau:

• Tán giao nhau kín, dưới tán tối, cành dưới khô chết, trái chỉ còn ở phần ngọn phơi nắng.
• Cây cao quá tầm, khó tỉa, khó theo dõi sâu bệnh, trái rụng vương trên cành.
• Năng suất giảm nhiều năm liền dù thời tiết không quá xấu.
• Cây trong vườn rất khác nhau: cây sai trái, cây gần như không có trái, trái to nhỏ lẫn lộn, dấu hiệu của vườn trồng hạt không chọn giống.
• Nhiều cây bị sâu đục thân, thân rỗng, cành gãy, cây chết rải rác.
• Mật độ quá dày so với khuyến cáo cho cây trưởng thành.

Nếu vườn chỉ có một hai dấu hiệu nhẹ, tỉa cành và bón phân đúng cách có thể đủ. Nếu có nhiều dấu hiệu cùng lúc, đặc biệt là giống không đồng đều, việc cải tạo sâu hơn thường đáng cân nhắc.

Hướng thứ nhất: tỉa thưa, tỉa tán

Tỉa thưa là chặt bớt một số cây để giảm mật độ, thường chọn bỏ những cây cho ít trái, cây sâu bệnh, cây chen chúc. Tỉa tán là cắt bỏ cành khô, cành vượt, cành mọc vào trong và hạ bớt độ cao cây để ánh sáng chiếu vào trong tán. Hai việc này thường đi cùng nhau.

Ưu điểm lớn nhất là không mất vụ: cây còn lại vẫn cho trái ngay mùa sau, thậm chí trái nhiều hơn vì tán thông thoáng, ít bệnh. Chi phí chủ yếu là công cưa cắt và dọn cành. Gỗ điều chặt ra có thể bán hoặc dùng làm củi.

Nhược điểm là không giải quyết được vấn đề giống. Một cây trồng hạt cho trái nhỏ thì sau khi tỉa vẫn cho trái nhỏ. Vì vậy tỉa thưa phù hợp với vườn mà phần lớn cây vốn khá, chỉ bị bỏ bê và trồng dày.

Khi tỉa, nên làm sau thu hoạch, đầu mùa mưa, để cây kịp ra đọt mới cho vụ sau. Không nên cắt quá mạnh một lần với cây già yếu; có thể chia làm hai năm. Vết cắt lớn nên được xử lý để hạn chế nấm và sâu đục xâm nhập.

Hướng thứ hai: cưa đốn và ghép thay tán

Ghép thay tán tận dụng bộ rễ khoẻ của cây cũ. Cây điều già được cưa thân ở một độ cao nhất định so với mặt đất, thường vào đầu mùa mưa sau thu hoạch. Từ gốc cưa, cây sẽ đâm ra nhiều chồi mới. Người trồng chọn giữ lại một số chồi khoẻ, mọc ở vị trí hợp lý, khi chồi đủ lớn thì ghép mắt hoặc ghép cành của giống điều tốt lên.

Vì bộ rễ đã ăn sâu, cây ghép trên gốc cũ phát triển nhanh hơn hẳn cây trồng mới, thường cho trái lại sau một thời gian ngắn hơn so với trồng lại từ đầu. Đây là lý do nhiều vườn ở vùng Đông Nam Bộ, trong đó có Bù Gia Mập, chọn hướng này.

Nhưng ghép thay tán đòi hỏi tay nghề. Chọn chồi, thời điểm ghép, cách buộc dây, chăm chồi ghép sau đó đều ảnh hưởng tỷ lệ sống. Chồi non mọc từ gốc cưa cũng là thức ăn ưa thích của bọ xít muỗi và sâu đục chồi, nên cần theo dõi sát. Gốc cũ nếu đã bị sâu đục thân hoặc mục ruột thì không nên giữ lại để ghép.

Người trồng nên chấp nhận mất ít nhất một vụ trên phần diện tích cưa đốn. Nhiều hộ chia vườn làm nhiều phần, mỗi năm cải tạo một phần, để vẫn có thu nhập từ phần còn lại.

Hướng thứ ba: chặt bỏ và trồng mới

Trồng mới là chặt hết cây cũ, đào bỏ gốc, làm đất và trồng cây điều ghép theo mật độ khuyến cáo. Cách này cho vườn đồng đều nhất, có thể chọn giống và bố trí hàng cây hợp lý ngay từ đầu, thuận tiện cho chăm sóc và cơ giới hoá sau này.

Đổi lại, thời gian chờ lâu hơn và chi phí ban đầu lớn hơn: cây giống, công đào hố, phân bón lót, chăm sóc mấy năm kiến thiết cơ bản khi chưa có thu. Trong thời gian đó, nhiều hộ trồng xen cây ngắn ngày hoặc cây họ đậu giữa hàng để có thu nhập và cải tạo đất.

Trồng mới phù hợp khi gốc cũ đã quá yếu, nhiều cây sâu đục thân, hoặc khi chủ vườn muốn tổ chức lại toàn bộ vườn. Ở thời điểm này, nhiều hộ cũng cân nhắc chuyển hẳn sang cây khác thay vì trồng lại điều. Đó là một quyết định lớn, được bàn riêng trong bài về chuyển đổi cây trồng của mục này.

So sánh ba hướng cải tạo

Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Thời gian và chi phí thực tế phụ thuộc vườn, giống và cách chăm.

Không có hướng nào luôn đúng. Nhiều vườn kết hợp: tỉa thưa những cây tốt, ghép thay tán những cây giống kém nhưng gốc khoẻ, và trồng dặm cây ghép vào chỗ cây chết.

Cách đọc bảng: nếu gia đình cần thu nhập đều đặn mỗi năm và vườn chủ yếu là cây khá, hướng tỉa thưa an toàn nhất. Nếu sẵn sàng chịu mất vụ trên một phần vườn để đổi lấy giống tốt, ghép thay tán thường là lựa chọn cân bằng. Trồng mới chỉ nên chọn khi đã tính rõ nguồn tiền cho cả giai đoạn chưa có thu, và khi gốc cũ thực sự không còn đáng giữ.

Chọn giống và nguồn cây ghép

Mua ở nơi có nguồn gốc rõ ràng. Cành ghép và cây giống nên lấy từ vườn ươm, vườn cây đầu dòng có nguồn gốc, được cơ quan chuyên môn công nhận nếu có. Giống không rõ nguồn dễ cho cây không đúng như lời người bán.

Hỏi giống đã được trồng thử ở vùng mình. Một giống cho năng suất cao ở nơi khác chưa chắc hợp với đất và khí hậu Bù Gia Mập. Nên hỏi khuyến nông xã, các hộ đã ghép trước trong xóm, xem cây ra trái thực tế vài vụ.

Đừng chỉ nhìn kích cỡ hạt. Hạt to là điểm cộng, nhưng còn phải xem tỷ lệ nhân, khả năng ra hoa đều, sức chống chịu sâu bệnh và thời điểm ra hoa có né được giai đoạn hay mưa trái mùa không.

Trồng vài giống thay vì một giống. Một số người trồng chọn hai ba giống tốt trong cùng vườn để giảm rủi ro thời tiết, vì các giống ra hoa lệch nhau ít nhiều. Nên hỏi khuyến nông về cách bố trí phù hợp.

Chuẩn bị gì trước khi cải tạo

Trước hết là tài chính: tính xem gia đình chịu được mất bao nhiêu vụ trên bao nhiêu phần vườn. Cải tạo cuốn chiếu từng phần thường an toàn hơn làm cùng lúc. Thứ hai là nhân lực và tay nghề: tìm thợ ghép có kinh nghiệm, hoặc tham gia lớp tập huấn do khuyến nông, hội nông dân, các chương trình hỗ trợ tổ chức ở xã.

Thứ ba là giấy tờ và loại đất. Một số vườn điều ở vùng giáp rừng nằm trên đất có nguồn gốc lâm nghiệp; việc chặt cây, chuyển đổi cây trồng có thể liên quan quy định về đất rừng. Nên hỏi chính quyền xã trước khi cưa đốn diện rộng. Thứ tư là kế hoạch chăm sóc sau cải tạo: chồi ghép, cây non cần nước tưới bổ sung ở mùa khô đầu tiên, cần theo dõi sâu bệnh kỹ.

Cuối cùng là kỳ vọng. Cải tạo đúng cách thường giúp vườn khoẻ và đồng đều hơn, nhưng không biến cây điều thành cây cho thu nhập như những cây giá trị cao khác. Biết rõ điều đó giúp bạn quyết định dựa trên con số thật của gia đình, không dựa trên lời quảng cáo giống.

Chăm chồi ghép và cây non sau cải tạo

Giai đoạn sau khi ghép là lúc nhiều vườn thất bại nhất, không phải vì kỹ thuật ghép mà vì chăm sóc. Chồi ghép mới bật mầm rất non, dễ bị gió làm gãy, bị bọ xít muỗi chích héo, bị chồi dại từ gốc mọc lên tranh dinh dưỡng. Người trồng cần đi vườn thường xuyên để tỉa bỏ chồi dại mọc dưới vết ghép, giữ lại chồi ghép và buộc đỡ khi cần.

Ở mùa khô đầu tiên sau cải tạo, cây ghép và cây trồng mới cần được tưới bổ sung nếu có điều kiện, hoặc ít nhất là phủ gốc dày để giữ ẩm. Đất đỏ Bù Gia Mập giữa mùa khô nứt nẻ, mặt đất nóng, rễ non dễ bị tổn thương. Một lớp cỏ khô hay lá điều phủ quanh gốc, cách thân một khoảng, giúp ích rất nhiều.

Bón phân cho cây sau cải tạo nên chia nhỏ nhiều lần, ít mỗi lần, vào lúc đất đủ ẩm. Bón quá nhiều một lần dễ làm cháy rễ non. Trong hai ba năm đầu, mục tiêu là tạo bộ tán khung khoẻ, cân đối, chứ chưa phải năng suất. Tỉa tạo hình sớm, giữ vài cành chính phân bố đều, sẽ quyết định hình dáng cây và năng suất nhiều năm sau.

Cuối cùng là ghi chép: cây nào ghép giống gì, ngày nào, sống hay chết. Sau vài vụ, chủ vườn sẽ biết giống nào hợp với mảnh đất của mình, thợ nào ghép tốt, và có căn cứ để cải tạo phần vườn còn lại.

Câu hỏi thường gặp

Cưa đốn điều vào thời điểm nào là tốt nhất?

Thường làm ngay sau thu hoạch, đầu mùa mưa, khi đất đủ ẩm để gốc cưa đâm chồi khoẻ. Cưa vào giữa mùa khô dễ làm gốc khô, chồi yếu; cưa quá muộn trong mùa mưa thì chồi ghép chưa kịp cứng cây trước mùa khô.

Ghép thay tán bao lâu thì cây cho trái lại?

Tuỳ giống, kỹ thuật và chăm sóc, cây ghép trên gốc cũ thường cho trái lại nhanh hơn so với trồng mới vì tận dụng bộ rễ sẵn có. Nên hỏi các hộ đã làm trong xã để có kỳ vọng sát thực tế.

Có thể tự ghép điều không hay phải thuê thợ?

Hoàn toàn có thể học được, nhưng cần thực hành nhiều. Người mới nên tham gia tập huấn, ghép thử một số cây trước. Với diện tích lớn, thuê thợ có kinh nghiệm thường cho tỷ lệ sống cao hơn.

Gỗ điều chặt ra dùng được vào việc gì?

Gỗ điều thường được dùng làm củi đốt, có nơi thu mua làm nguyên liệu. Không nên đốt cành lá tại vườn vào mùa khô vì dễ cháy lan, đặc biệt ở các xã giáp rừng.

Có nên trồng xen gì trong thời gian chờ vườn điều mới?

Nhiều hộ trồng xen cây họ đậu, bắp hoặc cây ngắn ngày giữa hàng trong những năm đầu để có thu và giữ đất. Nên tránh cây leo, cây cao che cây điều non và không trồng sát gốc.

Cải tạo vườn điều có được hỗ trợ không?

Ở một số thời điểm có chương trình hỗ trợ giống, tập huấn cho người trồng điều, nhất là hộ đồng bào và hộ khó khăn. Nên hỏi khuyến nông, hội nông dân hoặc chính quyền xã để biết chương trình hiện có.