Ở các sóc S'tiêng và bon M'nông của vùng Bù Gia Mập, cồng chiêng vẫn vang lên trong những dịp quan trọng: mừng lúa mới, cưới hỏi, mừng nhà mới, đón khách quý, các ngày hội của xã. Bộ chiêng là tài sản quý của gia đình hoặc cộng đồng, người đánh chiêng thường là người lớn tuổi đã học qua nhiều năm, và mỗi bài chiêng gắn với một hoàn cảnh nhất định chứ không đánh tuỳ hứng.
Nhiều người biết đến cồng chiêng qua danh hiệu “Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên” được UNESCO ghi danh năm 2005. Danh hiệu ấy gắn với năm tỉnh Tây Nguyên thời điểm đó, không bao gồm Bình Phước cũ; tuy vậy cồng chiêng của người S'tiêng, M'nông ở Bù Gia Mập thuộc cùng một truyền thống rộng của cư dân bản địa vùng cao nguyên và Đông Nam Bộ. Bài này giải thích những điều cơ bản để bạn nghe và tham dự đúng mực.
Bộ chiêng gồm những gì
Theo cách gọi phổ thông, cồng là loại có núm ở giữa, chiêng là loại mặt phẳng không núm. Người S'tiêng, M'nông đều dùng cả hai, nhưng tên gọi riêng cho từng chiếc trong bộ bằng tiếng mẹ đẻ thì khác nhau giữa các nhóm và các sóc. Một bộ chiêng thường có nhiều chiếc to nhỏ khác nhau, mỗi chiếc cho một âm, người đánh phối hợp để tạo thành giai điệu và tiết tấu.
Chiêng được làm bằng hợp kim đồng, phần lớn mua hoặc đổi từ nơi khác qua nhiều đời, chứ đồng bào ở đây không tự đúc. Âm thanh của chiêng phụ thuộc vào chất liệu, độ dày và việc chỉnh âm. Ở Tây Nguyên có những người chuyên chỉnh chiêng, dùng búa nhỏ gõ lên mặt chiêng để nâng hoặc hạ âm; ở Bù Gia Mập, nghề này hiếm và nhiều đội phải nhờ người từ nơi khác đến chỉnh.
Ngoài chiêng, các cuộc diễn tấu có thể có trống, khèn bầu, đàn tre, ống tre gõ nhịp. Khèn bầu, làm từ quả bầu khô và các ống trúc, là nhạc cụ thường được nhắc ở người S'tiêng, M'nông, nhưng người còn thổi được không nhiều. Trong các ngày hội, bạn cũng có thể thấy những nhạc cụ được phục dựng hoặc làm mới để biểu diễn.
Chiêng cũng cần được giữ gìn đúng cách. Chiêng đồng để ẩm lâu dễ xỉn màu, va đập có thể nứt, và một chiếc nứt là hỏng âm, khó sửa. Nhiều gia đình cất chiêng trong nhà, treo ở chỗ khô ráo, chỉ mang ra khi có lễ; người ngoài không nên tự ý lấy xuống gõ thử, kể cả khi chủ nhà vắng mặt.
Chiêng đánh vào dịp nào
Cồng chiêng truyền thống không phải là nhạc giải trí đánh bất cứ lúc nào. Mỗi dịp có bài chiêng riêng: bài cho lễ mừng lúa mới, bài cho lễ cưới, bài đón khách, bài cho lễ mừng nhà mới. Người lớn tuổi biết bài nào dành cho dịp nào, và việc đánh sai bài có thể bị coi là thiếu hiểu biết. Trong tang lễ, ở nhiều cộng đồng cũng có bài chiêng riêng, nhịp chậm và buồn hơn.
Ngày nay ở Bù Gia Mập, cồng chiêng xuất hiện chủ yếu trong ba loại dịp. Thứ nhất là lễ của gia đình và cộng đồng: cưới hỏi, mừng nhà, mừng lúa mới ở những sóc còn giữ lễ. Thứ hai là ngày hội văn hoá, thể thao do xã, tỉnh tổ chức, như dịp Tết, ngày 19/4, lễ kỷ niệm thành lập địa phương, nơi các đội chiêng của các sóc tham gia biểu diễn, giao lưu. Thứ ba là đón đoàn khách đến thăm, khi đội chiêng được mời biểu diễn.
Loại dịp thứ hai và thứ ba giúp cồng chiêng sống tiếp, nhưng cũng làm thay đổi cách đánh: bài được rút ngắn, có thêm động tác múa sân khấu, có khi đánh theo kiểu phô diễn hơn là theo nghi lễ. Người hiểu chuyện ở địa phương phân biệt rõ chiêng biểu diễn và chiêng trong lễ thật. Nếu có dịp được mời đến một lễ thật trong sóc, bạn sẽ thấy nhịp điệu và không khí khác hẳn sân khấu.
Ai đánh chiêng và ai giữ chiêng
Người đánh. Ở người S'tiêng và M'nông, người đánh chiêng trong lễ truyền thống thường là nam giới, mỗi người cầm một chiếc, đi thành vòng hoặc đứng thành hàng. Phụ nữ tham gia múa xoang, vỗ tay theo nhịp. Ở các đội chiêng biểu diễn ngày nay, có nơi đã có phụ nữ và thiếu niên đánh chiêng, tuỳ quan niệm của từng cộng đồng.
Người giữ chiêng. Bộ chiêng thường thuộc về một gia đình có điều kiện, hoặc là tài sản chung của dòng họ, của sóc. Người giữ chiêng có trách nhiệm cất giữ, mang ra trong các dịp lễ. Có những bộ chiêng đã truyền qua nhiều đời, được coi là vật gia bảo, gắn với danh dự của gia đình.
Nghệ nhân. Những người thuộc nhiều bài chiêng, biết chỉnh âm, biết dạy lại cho lớp trẻ là vốn quý nhất. Một số người được nhà nước phong tặng danh hiệu nghệ nhân. Ở Bù Gia Mập số người như vậy không nhiều và phần lớn đã cao tuổi.
Lớp trẻ. Nhiều sóc đã lập câu lạc bộ cồng chiêng cho thanh thiếu niên, có người già dạy. Khó khăn là thanh niên đi làm xa, bận học, và việc học chiêng không đem lại thu nhập. Những đội có lịch biểu diễn đều đặn thường giữ được người học lâu hơn.
Chiêng như một tài sản: chuyện mua bán và thất thoát
Trong nhiều năm, ở khắp vùng cao nguyên và Đông Nam Bộ, chiêng cổ và ché cổ bị thu mua với số lượng lớn, có lúc do người dân cần tiền, có lúc do bị lôi kéo bằng những món hàng khác. Bù Gia Mập không đứng ngoài xu hướng này. Nhiều bộ chiêng quý đã rời khỏi sóc, đi vào các bộ sưu tập hoặc bị bán như đồng phế liệu.
Hậu quả là có những sóc chỉ còn vài chiếc chiêng lẻ, không đủ bộ để đánh bài. Để có chiêng biểu diễn, chính quyền và các chương trình văn hoá đã cấp chiêng mới cho một số đội. Chiêng mới đánh được, nhưng người già thường nói âm thanh không giống chiêng cũ, và việc chiêng mới không gắn với lịch sử gia đình cũng làm thay đổi ý nghĩa của nó.
Nếu bạn là người sưu tầm hay buôn đồ cổ, hãy nghĩ kỹ trước khi mua chiêng, ché từ các gia đình đồng bào. Một bộ chiêng rời sóc là một phần văn hoá cộng đồng mất đi. Nếu bạn là người làm du lịch, hãy ủng hộ các đội chiêng bằng cách trả công biểu diễn sòng phẳng, chứ không mua chiêng mang đi.
Khi được mời nghe chiêng trong sóc
Một số gợi ý giúp bạn tham dự lịch sự, dù là trong ngày hội của xã hay trong lễ của một gia đình:
- Hỏi trước người mời xem đây là lễ gì, có điều gì kiêng không, bạn nên đến lúc nào và ngồi ở đâu.
- Đến đúng lúc, ăn mặc kín đáo, chào chủ nhà và người già trước khi tìm chỗ ngồi.
- Không tự ý cầm chiêng, gõ thử chiêng hay ngồi lên ché, kể cả khi thấy để trống.
- Chỉ chụp ảnh, quay phim khi đã được cho phép; tắt đèn flash và đừng chen vào giữa vòng người đánh chiêng.
- Nếu được mời vào vòng múa, có thể tham gia nhẹ nhàng theo nhịp; nếu không muốn, từ chối khéo bằng một nụ cười.
- Nếu được mời uống rượu cần, nhận ít nhất một lượt nhỏ cho phải phép rồi cảm ơn; không ép người khác uống.
- Trước khi về, cảm ơn chủ nhà và đội chiêng; trong ngày hội có đội biểu diễn, có thể góp một phong bì cho đội nếu phù hợp.
Những điều này không phải luật cứng, nhưng thể hiện sự tôn trọng. Người địa phương sẽ nhận ra và đón bạn cởi mở hơn ở lần sau.
Bảo tồn: đã làm gì và còn thiếu gì
Ở Bình Phước cũ, các hoạt động bảo tồn cồng chiêng gồm: thành lập câu lạc bộ ở các sóc, mở lớp truyền dạy, tổ chức liên hoan cồng chiêng, cấp chiêng cho các đội thiếu nhạc cụ, sưu tầm tư liệu. Các ngày hội văn hoá thể thao đồng bào dân tộc thiểu số do tỉnh và huyện tổ chức là sân chơi để các đội giao lưu. Sau sáp nhập, những hoạt động này thuộc trách nhiệm của tỉnh Đồng Nai mới và các xã, với sự tham gia của ngành văn hoá.
Điều còn thiếu, theo nhiều người làm văn hoá ở cơ sở, là không gian sống thật cho cồng chiêng. Khi lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà mới ngày càng ít được tổ chức đầy đủ, chiêng chỉ còn xuất hiện trên sân khấu. Việc ghi âm, ghi hình các bài chiêng cổ từ người già cũng chưa được làm đầy đủ ở mọi sóc. Mỗi nghệ nhân qua đời mà chưa có ai ghi lại là một kho bài chiêng mất theo.
Người dân và người mới đến có thể đóng góp bằng những việc vừa sức: mời đội chiêng của sóc trong các dịp khai trương, lễ hội của cơ quan, trường học và trả công đàng hoàng; giúp các câu lạc bộ ghi hình, ghi âm khi họ đồng ý; khuyến khích con em đồng bào học chiêng như một niềm tự hào, chứ không coi là chuyện của người già.
Nghe chiêng thế nào cho ra
Người quen nghe nhạc có giai điệu chính rõ ràng thường thấy cồng chiêng lúc đầu như một khối âm thanh dày, khó nắm. Cách nghe dễ hơn là tách lớp: những chiếc chiêng nhỏ, âm cao thường giữ phần giai điệu, những chiếc lớn và cồng có núm tạo nền âm trầm, ngân dài, còn trống giữ nhịp. Mỗi người trong đội chỉ đánh một chiếc, vào đúng thời điểm, nên giai điệu là kết quả của cả nhóm chứ không của riêng ai.
Một điều thú vị là trong lễ truyền thống, người đánh chiêng thường vừa đánh vừa di chuyển thành vòng quanh ché rượu, cây nêu hoặc giữa sân, và âm thanh thay đổi theo vị trí bạn đứng. Đứng gần một người, bạn nghe rõ chiếc chiêng của người đó; đứng xa hơn, các âm hoà vào nhau. Nhiều người nghe lâu năm nói rằng muốn cảm được chiêng thì phải ở trong không gian lễ, nghe lâu, chứ không nghe một đoạn ngắn qua loa.
Nếu có dịp, hãy hỏi người già trong đội xem bài đang đánh là bài gì, dùng vào dịp nào, ai dạy họ. Phần lớn nghệ nhân vui khi có người hỏi han nghiêm túc, và những câu chuyện quanh bài chiêng thường còn thú vị hơn chính tiếng chiêng. Đó cũng là cách đơn giản để những hiểu biết này được nhắc lại, được người khác ghi nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng Bù Gia Mập có thuộc di sản UNESCO không?
Danh hiệu “Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên” được UNESCO ghi danh năm 2005 gắn với năm tỉnh Tây Nguyên lúc đó, không gồm Bình Phước cũ. Cồng chiêng S'tiêng, M'nông ở Bù Gia Mập thuộc cùng truyền thống rộng nhưng không nằm trong phạm vi danh hiệu đó.
Có thể nghe cồng chiêng ở Bù Gia Mập vào dịp nào?
Dễ gặp nhất là trong các ngày hội văn hoá thể thao do xã, tỉnh tổ chức, dịp Tết, ngày 19/4, hoặc khi các đội chiêng được mời đón khách. Lễ cưới, mừng nhà mới, mừng lúa mới của đồng bào cũng có chiêng nhưng là dịp riêng, cần được mời.
Có thể thuê đội chiêng biểu diễn cho sự kiện không?
Nhiều câu lạc bộ cồng chiêng ở các sóc nhận lời biểu diễn trong các dịp phù hợp. Hãy liên hệ qua ủy ban nhân dân xã, trưởng thôn hoặc người phụ trách văn hoá xã để được giới thiệu, thoả thuận rõ thời gian, nội dung và trả công sòng phẳng cho đội.
Phụ nữ có được đánh chiêng không?
Trong lễ truyền thống của người S'tiêng, M'nông, người đánh chiêng thường là nam giới, phụ nữ múa và vỗ tay theo nhịp. Ở các đội biểu diễn ngày nay, có nơi đã có phụ nữ và thiếu niên tham gia đánh chiêng, tuỳ quan niệm của từng cộng đồng.
Mua chiêng cổ từ đồng bào có vi phạm gì không?
Tuỳ hiện vật và quy định về di sản, cổ vật hiện hành; ngoài khía cạnh pháp lý, mỗi bộ chiêng rời sóc là một phần văn hoá cộng đồng mất đi. Nếu yêu cồng chiêng, nên ủng hộ đội chiêng bằng cách mời biểu diễn, trả công, hơn là mua chiêng mang đi.
Khèn bầu còn được thổi ở Bù Gia Mập không?
Còn nhưng hiếm. Người thổi được khèn bầu chủ yếu là người lớn tuổi, đôi khi xuất hiện trong ngày hội văn hoá. Một số câu lạc bộ có dạy cho lớp trẻ cùng với cồng chiêng, nhưng số người theo học không nhiều.