Khi đến một sóc S'tiêng, bon M'nông hay xóm đồng bào phía Bắc ở vùng Bù Gia Mập, dù để du lịch, công tác, thu mua nông sản hay làm từ thiện, ba điều cần nhớ là: báo trước với người có trách nhiệm, chào hỏi người lớn tuổi trước, và xin phép trước khi chụp ảnh, vào nhà hay tham dự lễ. Phần lớn đồng bào hiếu khách, nhưng cũng đã quen với những đoàn đến chụp ảnh rồi đi, nên sự tôn trọng chân thành được nhận ra rất nhanh.
Bài viết này gom lại những điều nên làm và nên tránh theo từng mục đích chuyến đi, cùng vài lưu ý về an toàn khi vào khu vực gần rừng và biên giới. Đây là những gợi ý chung rút từ kinh nghiệm làm việc ở vùng đồng bào; quy định cụ thể của từng xã, từng khu vực biên giới cần được hỏi trực tiếp trước khi đi.
Trước khi đi: báo trước và hỏi đường
Các sóc, bon ở xã Bù Gia Mập, Đăk Ơ và một số thôn của Đa Kia, Phú Nghĩa có thể nằm khá sâu, đường đất đỏ, mùa mưa trơn lầy, sóng điện thoại chập chờn. Trước khi đi, hãy hỏi ủy ban nhân dân xã hoặc người quen địa phương về đường đi, tình trạng đường theo mùa, và nên liên hệ ai ở thôn. Với đoàn công tác, khảo sát, từ thiện, việc báo trước với xã và trưởng thôn gần như là bắt buộc để được hỗ trợ.
Một số thôn của vùng Bù Gia Mập nằm trong hoặc gần khu vực biên giới với Campuchia. Người ngoài địa phương vào khu vực biên giới, vành đai biên giới có thể phải khai báo, xuất trình giấy tờ hoặc xin phép theo quy định. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian và theo khu vực, nên hãy hỏi đồn biên phòng hoặc công an xã trước, mang theo căn cước và giấy giới thiệu nếu đi công tác.
Nếu định vào gần Vườn quốc gia Bù Gia Mập hoặc rừng phòng hộ, cũng cần biết rằng việc vào rừng đặc dụng có quy định riêng, phải qua ban quản lý. Đừng tự ý theo những lối mòn trong rừng, nhất là mùa mưa khi suối lên nhanh, dễ lạc và có nguy cơ tai nạn.
Chào hỏi và giao tiếp
Khi đến một nhà trong sóc, đứng ở ngoài sân hoặc ngoài cổng chào trước, đợi người trong nhà ra tiếp. Chào người lớn tuổi nhất trước, nói chậm, rõ, dùng từ ngữ đơn giản. Nếu người già không thạo tiếng phổ thông, nhờ con cháu họ hoặc người dẫn đường phiên dịch, đừng nói to hay nói nhanh hơn như thể họ không hiểu.
Học vài câu chào, cảm ơn bằng tiếng S'tiêng, tiếng M'nông hay tiếng Tày từ người dẫn đường là cách mở lời rất hiệu quả. Đồng bào thường vui khi khách chịu khó học tiếng của mình, dù phát âm chưa đúng. Tránh dùng những từ ngữ mang định kiến như “người Thượng”, “dân tộc” theo nghĩa chê bai, hay so sánh “ở đây lạc hậu quá”.
Khi nói chuyện, để người già nói hết, đừng ngắt lời. Những câu hỏi về thu nhập, tài sản, ché chiêng giá bao nhiêu, nhà ai giàu nghèo thường không phù hợp trong lần gặp đầu. Hỏi về gia đình, mùa màng, cây điều năm nay ra sao là những câu mở đầu tự nhiên và dễ chịu hơn.
Chụp ảnh và đăng mạng xã hội
Luôn hỏi trước. Trước khi chụp người, nhất là người già, phụ nữ, trẻ em, hãy hỏi ý. Chỉ vào máy ảnh, mỉm cười và chờ cái gật đầu là đủ. Nếu người ta lắc đầu hay quay đi, tôn trọng và không chụp lén.
Không dàn dựng cảnh nghèo khổ. Đừng bảo trẻ em cởi áo, đi chân đất, đứng trước căn nhà cũ để có ảnh “cảm động”. Kiểu ảnh này làm tổn thương người trong ảnh và củng cố định kiến về vùng đồng bào.
Cẩn trọng với nghi lễ. Trong lễ mừng lúa mới, cưới hỏi, tang lễ, có những phần không nên chụp. Hỏi người tổ chức trước, tắt đèn flash, đứng ở rìa, không chen vào giữa vòng chiêng hay chỗ làm lễ.
Gửi lại ảnh. Nếu đã chụp được những tấm ảnh đẹp của gia đình, gửi lại cho họ qua người dẫn đường hoặc in ra mang tặng lần sau. Với nhiều gia đình, đó là món quà quý.
Đăng mạng có trách nhiệm. Khi đăng ảnh, viết chú thích tôn trọng, đúng tên dân tộc, không gắn những lời bình mang tính chế giễu, kỳ lạ hoá. Không đăng ảnh trẻ em kèm thông tin có thể nhận diện nơi ở nếu không được cha mẹ đồng ý.
Tặng quà và làm từ thiện
Các đoàn từ thiện đến vùng đồng bào ở Bù Gia Mập không ít, nhất là dịp Tết, đầu năm học, mùa mưa. Thiện chí là đáng quý, nhưng cách làm quyết định món quà có thật sự giúp được hay không. Nên liên hệ chính quyền xã, trường học, trạm y tế hoặc hội phụ nữ để biết nhu cầu thật, danh sách hộ khó khăn, tránh trường hợp có nhà nhận nhiều lần, có nhà không được gì.
Những thứ thiết thực như gạo, dầu ăn, sách vở, áo ấm cho mùa mưa, áo phao, đồ dùng học tập thường hữu ích hơn bánh kẹo hay quần áo cũ không phù hợp. Trao quà nên kín đáo, tôn trọng, không bắt người nhận xếp hàng đứng chụp ảnh với băng rôn quá lâu, không phát quà kiểu ném, tung giữa đám đông.
Với trẻ em, hạn chế phát tiền, bánh kẹo trực tiếp trên đường, vì dễ tạo thói quen xin xỏ khi thấy người lạ. Nếu muốn giúp các em, hãy giúp qua trường học: học bổng, sách vở, tủ sách, công trình nước sạch, nhà vệ sinh. Những đóng góp lâu dài, đều đặn, dù nhỏ, có giá trị hơn một chuyến phát quà lớn rồi thôi.
Mua bán và làm ăn với đồng bào
Nhiều người đến các sóc, bon với mục đích kinh doanh: thu mua hạt điều, mủ cao su, tiêu, măng, cho vay vật tư nông nghiệp, bán hàng tiêu dùng. Quan hệ làm ăn lâu dài với đồng bào dựa trên chữ tín. Cân đúng, giá rõ, trả tiền đúng hẹn, giải thích điều khoản dễ hiểu là những điều kiện tối thiểu. Một lần cân thiếu, ép giá hay nợ dây dưa sẽ lan khắp sóc rất nhanh.
Với các hợp đồng vay vốn, mua chịu vật tư, bán nông sản trước khi thu hoạch, cần đặc biệt cẩn trọng. Nên cho gia đình thời gian bàn bạc, đọc lại cho họ nghe những điều khoản quan trọng, tránh lãi suất và điều kiện gây bất lợi. Việc mua bán, nhận chuyển nhượng đất của đồng bào dân tộc thiểu số có quy định riêng, nên tìm hiểu kỹ và làm thủ tục đúng tại cơ quan có thẩm quyền.
Khi thuê nhân công là người đồng bào cho mùa điều, mùa mủ, trả công sòng phẳng, đúng hẹn, đảm bảo an toàn lao động, không để trẻ em làm việc nặng. Tôn trọng những ngày lễ của cộng đồng: có những ngày bà con nghỉ làm để lo lễ, cưới hỏi, tang lễ, và việc ép đi làm những ngày đó dễ gây mất lòng.
Du lịch cộng đồng: đến để hiểu, không để xem
Du lịch ở vùng đồng bào Bù Gia Mập chưa phát triển thành tour quy mô; phần lớn là những chuyến đi tự túc, đi theo người quen, hoặc kết hợp với chuyến thăm Vườn quốc gia. Điều này có mặt tốt: khách có cơ hội gặp đời sống thật, không bị dàn dựng. Nhưng cũng đòi hỏi khách tự ý thức nhiều hơn về cách cư xử.
Nếu có gia đình hay nhóm cộng đồng nhận đón khách, hãy trả tiền ăn ở, tiền hướng dẫn, tiền biểu diễn chiêng sòng phẳng, đúng như thoả thuận. Tham gia vào sinh hoạt thường ngày như theo bà con ra vườn điều, học đan một chiếc giỏ nhỏ, nghe người già kể chuyện thường để lại ấn tượng sâu hơn những màn biểu diễn sắp đặt.
Tránh những hành vi gây hại: không mua động vật hoang dã, sản phẩm từ thú rừng, gỗ quý, lan rừng; không đòi ăn thịt thú rừng; không xả rác ở suối, ở sân nhà người ta; không tự ý vào rừng thiêng, khu mộ hay những nơi bà con bảo không nên đến. Đi theo người dẫn đường địa phương là cách an toàn nhất, cả về đường đi lẫn về phép tắc.
Khi bạn chuyển đến sống lâu dài
Những người chuyển đến Bù Gia Mập để dạy học, làm ở trạm y tế, đồn biên phòng, công ty cao su, mở cửa hàng hay trồng điều sẽ có quan hệ lâu dài với đồng bào, không chỉ là một chuyến thăm. Khi đó, phép lịch sự không dừng ở chào hỏi mà là cách cư xử hằng ngày: mua hàng ở chợ của người trong xã, mời láng giềng người S'tiêng, người Tày đến nhà dịp Tết, đến chia buồn khi trong thôn có tang.
Tham gia vào sinh hoạt chung của thôn như họp thôn, ngày hội đại đoàn kết, ngày hội văn hoá, làm đường liên thôn giúp bạn hiểu cộng đồng nhanh hơn và được coi là người trong xóm. Con cái của bạn nếu học cùng trường với trẻ em đồng bào cũng là cầu nối tự nhiên giữa các gia đình.
Điều đáng tránh nhất với người sống lâu dài là thái độ kẻ cả, coi mình là người “mang văn minh” đến. Đồng bào ở đây có hiểu biết sâu về đất, rừng, mùa vụ, có những giá trị cộng đồng mà người từ thành phố đến có thể học được. Quan hệ bình đẳng, có qua có lại, là điều giúp người mới đến thật sự thuộc về nơi này.
Danh sách kiểm tra nhanh trước khi vào sóc
Trước khi lên xe, hãy rà lại danh sách ngắn này:
- Đã báo với ủy ban nhân dân xã hoặc trưởng thôn chưa, nhất là khi đi theo đoàn.
- Có mang căn cước, giấy giới thiệu nếu vào khu vực gần biên giới chưa; đã hỏi đồn biên phòng về quy định chưa.
- Có người dẫn đường địa phương hoặc số liên lạc của người quen trong thôn chưa.
- Đã kiểm tra thời tiết, tình trạng đường đất đỏ mùa mưa, xăng xe, đèn pin chưa.
- Có mang quà phù hợp, đã hỏi nhu cầu thật nếu đi từ thiện chưa.
- Đã thống nhất trong đoàn về việc chụp ảnh, đăng mạng, không phát tiền, bánh kẹo tuỳ tiện cho trẻ em chưa.
- Có kế hoạch về trước khi trời tối, không lái xe sau khi uống rượu cần chưa.
Một chuyến đi chuẩn bị kỹ không chỉ an toàn hơn cho bạn mà còn giúp người dân trong sóc thoải mái đón tiếp, và để lại cánh cửa mở cho những người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép khi vào các sóc, bon ở Bù Gia Mập không?
Với khách đến thăm người quen thì thường không cần thủ tục đặc biệt, nhưng nên báo trưởng thôn. Đoàn công tác, khảo sát, từ thiện nên báo trước với ủy ban nhân dân xã. Nếu sóc nằm trong khu vực biên giới, cần hỏi đồn biên phòng về quy định khai báo, xin phép hiện hành.
Chụp ảnh người đồng bào có cần xin phép không?
Nên xin phép trước khi chụp người, nhất là người già, phụ nữ, trẻ em và trong các nghi lễ. Một cái gật đầu là đủ. Nếu người ta từ chối, hãy tôn trọng. Khi đăng ảnh lên mạng, viết chú thích đúng mực, đúng tên dân tộc, không chế giễu hay kỳ lạ hoá.
Làm từ thiện ở vùng đồng bào nên chuẩn bị gì?
Liên hệ chính quyền xã, trường học, hội phụ nữ để biết nhu cầu thật và danh sách hộ khó khăn. Ưu tiên quà thiết thực như gạo, sách vở, áo ấm, đồ dùng học tập. Trao quà kín đáo, tôn trọng, hạn chế phát tiền, bánh kẹo trực tiếp cho trẻ em trên đường.
Có thể ở lại qua đêm trong sóc không?
Có thể nếu có gia đình nhận đón khách và được sự đồng ý của thôn, nhưng mô hình này chưa phổ biến ở Bù Gia Mập. Cần khai báo tạm trú theo quy định, đặc biệt ở khu vực gần biên giới. Hỏi chính quyền xã trước để được hướng dẫn.
Mua hạt điều trực tiếp từ đồng bào có được không?
Được. Nhiều hộ đồng bào bán hạt điều cho thương lái, đại lý trong xã. Nếu mua trực tiếp, cân đúng, giá rõ, trả tiền ngay hoặc đúng hẹn. Làm ăn sòng phẳng giúp bạn có nguồn hàng ổn định và được bà con tin tưởng lâu dài.
Điều gì tuyệt đối không nên làm khi vào sóc?
Không mua bán động vật hoang dã, gỗ quý, lan rừng; không tự ý vào rừng, khu mộ hay nơi bà con kiêng; không chạm vào ché, chiêng khi chưa được phép; không lái xe sau khi uống rượu cần; không dàn dựng ảnh nghèo khổ hay chế giễu phong tục.
Đi tham quan Vườn quốc gia có kết hợp thăm sóc được không?
Có thể, nhưng cần sắp xếp riêng. Việc vào Vườn quốc gia phải theo quy định của ban quản lý, còn thăm sóc nên qua chính quyền xã hoặc người quen địa phương. Kiểm tra thông báo của Vườn quốc gia và hỏi xã trước khi lên kế hoạch.