Ở vùng điều Bù Gia Mập, ba mối lo lớn nhất là bọ xít muỗi chích hút đọt non và chùm hoa, sâu đục thân đục cành làm chết cây, và bệnh thán thư làm cháy bông, thối trái non khi gặp ẩm. Ngoài ra còn bọ trĩ, sâu đục chồi, sâu cuốn lá và bệnh nấm hồng trên cành.
Quản lý sâu bệnh cho điều không phải là phun thuốc thật nhiều, mà là biết lúc nào sâu bệnh dễ phát, đi vườn đủ dày để thấy sớm, giữ vườn thông thoáng sạch sẽ, và chỉ xử lý khi mức hại đáng kể. Phun tràn lan lúc hoa nở còn giết côn trùng thụ phấn và thiên địch, làm vườn yếu đi về lâu dài.
Bài này mô tả dấu hiệu và nguyên lý quản lý. Tên thuốc, liều lượng và thời gian cách ly phải theo nhãn sản phẩm được phép sử dụng và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông địa phương.
Các loại sâu bệnh thường gặp và lúc dễ phát
Bảng dưới gom các đối tượng chính theo bộ phận bị hại và giai đoạn hay xuất hiện trong năm ở vùng Đông Nam Bộ như Bù Gia Mập.
| Đối tượng | Bộ phận bị hại | Lúc dễ phát | Dấu hiệu nhận biết |
|---|---|---|---|
| Bọ xít muỗi | Đọt non, chùm hoa, trái non | Đợt ra đọt và mùa trổ bông | Vết chích thâm đen, đọt héo khô, trái non có vết sẹo |
| Bọ trĩ | Hoa, trái non, lá non | Mùa khô, nắng nóng | Trái non sần, vỏ hạt có vết nâu bạc |
| Sâu đục thân, đục cành | Thân, cành lớn, gốc | Quanh năm, rõ vào mùa mưa | Mùn gỗ đùn ra, nhựa chảy, cành héo, cây suy rồi chết |
| Sâu đục chồi, sâu cuốn lá | Chồi non, lá non | Đợt ra đọt | Chồi héo gục, lá bị cuốn dính tơ |
| Bệnh thán thư | Đọt, hoa, trái non | Gặp mưa, ẩm độ cao lúc trổ bông | Vết cháy nâu đen trên bông, trái non thối, rụng |
| Bệnh nấm hồng | Cành, chạc cây | Mùa mưa | Lớp nấm màu hồng phấn trên vỏ cành, cành khô dần |
Thực tế một vườn có thể bị nhiều đối tượng cùng lúc, nhất là trong mùa trổ bông. Vì vậy việc theo dõi phải nhìn cả đọt, hoa, trái và thân, không chỉ một bộ phận.
Bọ xít muỗi: kẻ phá đọt và chùm hoa
Bọ xít muỗi là loài côn trùng nhỏ, thân mảnh, chân dài, bay lẩn nhanh nên ít khi bắt gặp con trưởng thành vào giữa trưa. Chúng chích hút nhựa ở đọt non, cuống hoa và trái non. Mỗi vết chích để lại đốm thâm, nhiều vết liền nhau làm đọt khô cháy như bị lửa táp, chùm hoa héo không đậu trái, trái non nứt sẹo.
Bọ xít muỗi thường phát mạnh vào những đợt cây ra đọt non và trong mùa trổ bông, khi thức ăn dồi dào. Vườn rậm, tán giao nhau, nhiều cây dại xung quanh tạo chỗ trú cho chúng. Theo kinh nghiệm của nhiều nơi, thời điểm dễ quan sát là sáng sớm hoặc chiều mát, khi chúng hoạt động.
Biện pháp nền là tỉa tán thông thoáng, dọn bụi rậm quanh vườn, theo dõi thường xuyên. Một số nơi khuyến khích bảo vệ kiến vàng và các loài thiên địch có ích trong vườn điều. Khi mức hại vượt ngưỡng mà khuyến nông khuyến cáo, mới xử lý bằng thuốc được phép, ưu tiên lúc chưa nở rộ hoa và theo đúng nhãn.
Sâu đục thân, đục cành: âm thầm mà chết cây
Sâu đục thân là ấu trùng của một số loài xén tóc. Con trưởng thành đẻ trứng vào kẽ nứt của vỏ cây gần gốc hoặc chạc cành; sâu non nở ra đục vào lớp vỏ và gỗ, ăn thành đường hầm. Bên ngoài chỉ thấy mùn gỗ đùn ra ở lỗ đục, nhựa cây rỉ thành giọt. Khi thấy cành héo hay cả cây vàng lá thì thường sâu đã ăn sâu vào trong.
Đây là đối tượng đặc biệt nguy hiểm với vườn điều già ở Bù Gia Mập, vì vỏ cây sần sùi nhiều kẽ nứt, cây suy yếu, ít được kiểm tra phần gốc. Một cây chết vì sâu đục thân là mất nhiều năm chăm sóc.
Cách quản lý chủ yếu là kiểm tra gốc và thân định kỳ, nhất là phần sát đất, phát hiện lỗ đục mới để xử lý sớm (bắt sâu, cạo vỏ quanh vết đục theo hướng dẫn), giữ gốc sạch cỏ, chặt bỏ và mang ra khỏi vườn những cành, cây đã chết vì sâu để không thành ổ. Quét vôi gốc vào đầu mùa mưa là cách làm của nhiều hộ để hạn chế xén tóc đẻ trứng.
Bệnh thán thư và cái giá của mưa trái mùa
Bệnh thán thư do nấm gây ra, tấn công đọt non, chùm hoa và trái non. Điều kiện để bệnh phát là ẩm độ cao: mưa nhỏ kéo dài, sương mù dày nhiều sáng liền, đặc biệt khi rơi đúng mùa trổ bông. Bông bị bệnh có vết nâu đen lan nhanh, khô cháy; trái non thối đen và rụng.
Vì nấm cần ẩm, việc quan trọng nhất là giúp tán cây mau khô: tỉa cành để gió lùa và nắng chiếu vào, không trồng quá dày, dọn cỏ rậm dưới tán. Những vườn rậm rạp, tán giao nhau bị thán thư nặng hơn hẳn vườn thông thoáng trong cùng một đợt mưa.
Khi dự báo có mưa trái mùa vào giai đoạn ra hoa, người trồng nên theo dõi sát và hỏi khuyến nông về việc phòng ngừa. Thuốc trừ nấm chỉ có tác dụng tốt khi dùng đúng lúc, đúng loại; dùng sau khi bông đã cháy đen thì gần như không cứu được bông đó.
Bọ trĩ, sâu đục chồi và nấm hồng
Bọ trĩ. Côn trùng rất nhỏ, khó thấy bằng mắt thường, phát mạnh khi trời khô nóng. Chúng làm trái non và vỏ hạt bị sần, có vết nâu bạc, ảnh hưởng mẫu mã và đôi khi làm trái rụng. Theo dõi bằng cách gõ nhẹ chùm hoa lên tờ giấy trắng để thấy bọ rơi xuống.
Sâu đục chồi. Sâu non đục vào chồi non làm chồi héo gục, mất cành mang hoa vụ sau. Cắt bỏ chồi bị hại và mang ra khỏi vườn khi số lượng ít là cách đơn giản.
Sâu cuốn lá, sâu ăn lá. Thường gây hại trong mùa ra đọt. Ở mức nhẹ, cây tự bù được, không cần xử lý; thiên địch như ong ký sinh, kiến, nhện góp phần kìm giữ.
Bệnh nấm hồng. Xuất hiện trong mùa mưa trên cành và chạc cây, thành lớp nấm màu hồng phấn, làm vỏ nứt và cành khô. Cắt bỏ cành bệnh, vệ sinh vườn và giữ thông thoáng giúp hạn chế lây lan. Nấm hồng cũng hại cao su, nên vườn xen điều và cao su càng cần chú ý.
Cách quản lý sâu bệnh tổng hợp cho một vườn điều
Quản lý dịch hại tổng hợp là cách tiếp cận được ngành nông nghiệp khuyến khích. Với một vườn điều ở Bù Gia Mập, có thể làm theo trình tự sau:
- Chọn giống và cây giống khoẻ, có nguồn gốc rõ ràng, khi trồng mới hoặc ghép cải tạo.
- Giữ vườn thông thoáng: tỉa cành sau thu hoạch, không để tán giao nhau, dọn bụi rậm quanh vườn.
- Đi vườn định kỳ, dày hơn vào đợt ra đọt và mùa trổ bông; ghi lại vị trí, mức độ hại.
- Bảo vệ thiên địch: kiến vàng, nhện, bọ rùa, ong ký sinh; hạn chế phun phổ rộng.
- Xử lý khi vượt ngưỡng, chọn thuốc được phép, đúng đối tượng, đúng liều, đúng lúc, tránh phun lúc hoa nở rộ.
- Tôn trọng thời gian cách ly trước thu hoạch và mang đồ bảo hộ khi phun.
- Vệ sinh sau vụ: thu gom cành bệnh, cây chết, trái thối ra khỏi vườn.
Cách làm này tốn công đi vườn hơn, nhưng thường ít tốn thuốc hơn, an toàn hơn cho người làm và cho nguồn nước, đặc biệt ở những xã đầu nguồn sát rừng như Bù Gia Mập và Đăk Ơ.
An toàn khi dùng thuốc bảo vệ thực vật
Vườn điều ở Bù Gia Mập thường trên đồi dốc, nhiều nơi gần suối và gần khu dân cư. Thuốc phun xuống dễ theo nước mưa trôi vào nguồn nước. Không rửa bình phun dưới suối, không vứt vỏ chai thuốc bừa bãi trong vườn; gom vào nơi chứa theo hướng dẫn của xã nếu có.
Người phun cần mang khẩu trang, găng tay, áo dài tay, ủng; phun xuôi chiều gió, không ăn uống hay hút thuốc khi đang phun, tắm rửa thay đồ sau khi phun. Trẻ em và phụ nữ mang thai không nên tham gia pha, phun thuốc. Khi thấy chóng mặt, buồn nôn sau khi phun, phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất và mang theo nhãn thuốc.
Kho chứa thuốc trong nhà cũng cần để ý. Nhiều hộ ở vùng điều để chai thuốc dưới gầm bếp, cạnh bao gạo hay trong chái nhà nơi trẻ nhỏ chơi. Thuốc nên cất trong tủ hoặc thùng có khoá, xa thực phẩm, xa tầm tay trẻ, để nguyên trong bao bì gốc có nhãn. Tuyệt đối không đổ thuốc thừa sang chai nước ngọt hay chai nước suối, vì đây là nguyên nhân của nhiều vụ ngộ độc đáng tiếc ở nông thôn. Thuốc pha thừa nên tính lượng vừa đủ ngay từ đầu, tránh phải đổ bỏ.
Một điểm nhiều người quên là ong. Một số hộ quanh các xã có nuôi ong lấy mật từ hoa điều, hoa cao su. Phun thuốc lúc hoa nở có thể làm chết ong của chính mình và của hàng xóm. Báo trước cho nhau và chọn giờ phun phù hợp là cách giữ hoà khí trong xóm.
Ghi chép khi đi vườn: cách theo dõi đơn giản mà hiệu quả
Nhiều người trồng điều đi vườn hằng ngày nhưng không ghi lại gì, nên năm sau không nhớ sâu bệnh xuất hiện từ lúc nào, ở góc vườn nào. Một cuốn sổ nhỏ hay vài dòng ghi chú trên điện thoại là đủ để thay đổi cách quản lý. Mỗi lần đi, ghi ngày, thời tiết vài hôm trước, giai đoạn cây (ra đọt, trổ bông, đậu trái), đối tượng thấy được và mức độ ước lượng.
Cách ước lượng mức độ không cần phức tạp. Có thể chọn cố định khoảng mười cây rải đều trong vườn, mỗi cây nhìn bốn hướng, đếm xem bao nhiêu đọt hay chùm hoa có vết hại. Làm như vậy mỗi tuần sẽ thấy rõ sâu bệnh đang tăng hay giảm, thay vì cảm giác "hình như nhiều hơn".
Ghi chép cũng giúp đánh giá việc mình đã làm. Nếu xử lý thuốc, ghi tên sản phẩm, ngày phun, rồi xem một tuần sau mức hại thay đổi ra sao. Sau hai ba năm, cuốn sổ ấy trở thành kinh nghiệm riêng cho đúng mảnh vườn của mình, thứ không tài liệu chung nào thay được.
Khi trao đổi với cán bộ khuyến nông hay nhóm trồng điều trong xã, những ghi chép và ảnh chụp cụ thể giúp người tư vấn hiểu đúng vấn đề nhanh hơn rất nhiều so với mô tả bằng lời. Nhiều tổ hợp tác ở vùng điều đã khuyến khích thành viên ghi nhật ký vườn, nhất là khi tham gia các chương trình liên kết hoặc canh tác có chứng nhận.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đọt điều bị bọ xít muỗi hay bị thán thư?
Bọ xít muỗi để lại nhiều đốm chích nhỏ thâm đen rồi mới khô cả đọt, thường thấy rõ trong mùa khô; thán thư cho vết cháy lan rộng, ướt hơn, hay xuất hiện sau những đợt mưa, sương ẩm. Khi chưa chắc, nên chụp ảnh và hỏi cán bộ khuyến nông.
Có nên phun thuốc định kỳ theo lịch cho điều không?
Phun theo lịch cứng dễ tốn thuốc, hại thiên địch và côn trùng thụ phấn. Cách được khuyến khích là đi vườn theo dõi, chỉ xử lý khi mức hại đáng kể và chọn đúng thời điểm, đúng đối tượng.
Kiến vàng có giúp gì cho vườn điều không?
Kiến vàng là thiên địch được biết đến trong vườn cây ăn trái và vườn điều, giúp hạn chế bọ xít muỗi và một số sâu hại. Muốn duy trì chúng thì phải hạn chế phun thuốc phổ rộng và có cách nối tán cho kiến đi lại.
Cây điều bị sâu đục thân có cứu được không?
Nếu phát hiện sớm khi lỗ đục còn ít và chưa ăn quanh thân, cây thường cứu được bằng cách xử lý tại chỗ theo hướng dẫn kỹ thuật. Khi cây đã vàng lá, héo cả tán thì khả năng cứu thấp, nên chặt bỏ và mang ra khỏi vườn.
Mưa trái mùa lúc điều trổ bông thì nên làm gì?
Theo dõi sát vườn những ngày sau mưa, tỉa bớt chỗ quá rậm nếu còn kịp, và hỏi khuyến nông về biện pháp phòng bệnh thán thư phù hợp. Không có cách nào ngăn mưa, chỉ có thể giúp tán mau khô và phát hiện bệnh sớm.
Thuốc bảo vệ thực vật cho điều mua ở đâu cho đúng loại?
Nên mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp có giấy phép, chọn sản phẩm có trong danh mục được phép sử dụng, đọc kỹ nhãn về đối tượng, liều và thời gian cách ly. Tránh thuốc không rõ nguồn gốc, nhãn mác lạ.